Υγειονομικό «διαβατήριο» για μία νέα κανονικότητα

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οι ευρωπαίοι μετανάστες στις ΗΠΑ περνούσαν από το Νησί Ελις στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, έπρεπε να σταθούν στην ουρά ώστε να ελεγχθούν για ασθένειες όπως η φυματίωση. Μόνον εφόσον πιστοποιούνταν η καλή τους υγεία μπορούσαν να περάσουν ελεύθερα στον νέο κόσμο και να γίνουν Αμερικανοί. Ο κορωνοϊός επαναφέρει κάτι από την εμπειρία τους στις παγκόσμιες μεταφορές, με την Qantas, τον εθνικό αερομεταφορέα της Αυστραλίας, να προειδοποιεί πρόσφατα πως θα επιτρέπει μόνο επιβάτες που μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν εμβολιαστεί στις διεθνείς της πτήσεις. Πέντε ακόμα αεροπορικές εταιρείες σχεδιάζουν να προσφέρουν ψηφιακά πάσα υγείας, ορισμένες χώρες μάλιστα μπορεί να απαγορεύουν την άφιξη ατόμων χωρίς ένα τέτοιο πάσο. Και αυτοί -σημειώνει στους «Financial Times» ο Τζον Γκάπερ – αναμένεται να είναι μόνο κάποιοι από τους υγειονομικούς ελέγχους που θα εφαρμοστούν την ερχόμενη χρονιά ώστε να αντιμετωπιστεί η πανδημία.

Σύμφωνα με τον Γκάπερ, γραφεία και δημόσιοι χώροι ενδεχομένως να σκανάρουν εφαρμογές κινητών τηλεφώνων που θα συνδέουν την απόδειξη εμβολιασμού, ή ένα αρνητικό τεστ, με ψηφιακές ταυτότητες προτού επιτρέψουν την είσοδο οποιουδήποτε: τα εθνικά διαβατήρια είναι απαραίτητα μόνο σποραδικά, για διεθνή ταξίδια, αλλά τα «διαβατήρια ανοσίας» θα μπορούσαν να εισβάλουν στην καθημερινότητά μας – παρά τους κινδύνους που εκπροσωπούν για τις ατομικές ελευθερίες και την ιδιωτικότητα.

Εν μέσω πανδημίας, άλλωστε, ένα ισχυρό κίνητρο συνεισφοράς στη δημόσια υγεία είναι δικαιολογημένο: ο εμβολιασμός ωφελεί τόσο το ίδιο το άτομο όσο και τους γύρω του, καθώς πολλές ασθένειες παύουν να είναι επικίνδυνες αν αποκτήσει μια κοινωνία ανοσία της αγέλης. Αυτό όμως επιτρέπει και τον παρασιτισμό: όσοι δεν εμβολιάζουν τα παιδιά τους από την ιλαρά, για παράδειγμα, βασίζονται στον εμβολιασμό των άλλων για την προστασία τους. Αν ήταν όλοι οι άνθρωποι αντιεμβολιαστές, ασθένειες όπως η διφθερίτιδα, η πολιομυελίτιδα και η φυματίωση θα επέστρεφαν σε χώρες όπου έχουν πάψει να αποτελούν κοινή απειλή. Κάποια κράτη ήδη αξιώνουν απόδειξη εμβολιασμού εναντίον, για παράδειγμα, του κίτρινου πυρετού από ταξιδιώτες που αφικνούνται από περιοχές υψηλού κινδύνου.

Με τις αεροπορικές εταιρείες τα πράγματα είναι πιο απλά: στο κάτω-κάτω, δεν έχει νόημα να αφήσεις κάποιον να επιβιβαστεί σε ένα αεροσκάφος αν δεν μπορεί να αποβιβαστεί στην άλλη πλευρά. Θα έπρεπε όμως να ζητούν οι χώροι εργασίας, ή ακόμα και τα ξενοδοχεία και τα θέατρα, απόδειξη ανοσίας προτού αφήσουν κάποιον να μπει; Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να το κάνουν, υποστηρίζει ο Τζον Γκάπερ: «Πολλά γραφεία παραμένουν άδεια και η επιστροφή της κανονικότητας αποτελεί μία κοινωνική και οικονομική ανάγκη – μπορεί όμως να συμβεί μόνον όταν οι άνθρωποι νοιώσουν ασφαλείς. Οι κυβερνήσεις που δεν θα καταστήσουν υποχρεωτικούς τους εμβολιασμούς θα στηριχτούν σιωπηλά σε επιχειρήσεις και οργανισμούς να το κάνουν αντ’ αυτών. Οι τελευταίοι θα υποχρεωθούν έτσι να πάρουν αντιδημοφιλείς αποφάσεις, πρέπει όμως να τους επιτραπεί, ή και να ενθαρρυνθούν, να προστατεύσουν τους πελάτες και τους εργαζομένους τους».

Η ιδιωτικότητα. Υπάρχει βέβαια και το ζήτημα του σεβασμού της ιδιωτικότητας – αν υποχρεωθούν οι άνθρωποι να αποθηκεύουν λεπτομέρειες για την υγεία τους σε κεντρικές βάσεις δεδομένων, κυβερνήσεις και άλλοι παράγοντες θα μπορούσαν να τις καταχραστούν ή να τις εκμεταλλευτούν. Οποιαδήποτε ώθηση για ψηφιακές ταυτότητες ενέχει κινδύνους, κι ας έχει συχνά αγαθά κίνητρα – η Παγκόσμια Τράπεζα εκτιμά πως σχεδόν ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε υπηρεσίες διότι δεν διαθέτουν κάποια απόδειξη της ταυτότητάς τους.

Οπως επισημαίνει ωστόσο ο Γκάπερ, η ιδιωτικότητα δεν χρειάζεται να αποτελέσει εμπόδιο. Οι πέντε αεροπορικές εταιρείες που σχεδιάζουν να προσφέρουν ψηφιακά πάσα χρησιμοποιούν μια πλατφόρμα ονόματι CommonPass, που αποθηκεύει μόνο περιορισμένα δεδομένα στο κινητό του επιβάτη – έναν κώδικα QR που δείχνει ότι πληροί τις προϋποθέσεις για είσοδο. Ούτε πρέπει αναγκαστικά ένας εργοδότης να γίνει αδιάκριτος: το σκανάρισμα ενός κώδικα που απαντά σε μία απλή ερώτηση – κατά πόσο έχει κάνει κάποιος την προσπάθεια να εγγυηθεί την ασφάλεια του ιδίου και των άλλων – είναι αρκετό.

Τίποτα από όλα αυτά δεν είναι βέβαια ιδανικό: το να εμποδίζονται άνθρωποι να επιβιβαστούν σε πτήσεις ή να εισέλθουν σε εργασιακούς χώρους όταν δεν συμμορφώνονται προς τις επίσημες υγειονομικές συστάσεις αποτελεί καταπάτηση των ατομικών τους ελευθεριών. «Ομως τα εκατομμύρια των ανθρώπων που έχουν υπομείνει καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και lockdown δεν ζουν τόσο καιρό σε έναν ελεύθερο κόσμο», καταλήγει ο Τζον Γκάπερ. «Αν υπάρχει έξοδος, δείξτε μας τον δρόμο».