Ο ανορθολογισμός του φόβου

Ο κορωνοϊός είναι μια φυσική καταστροφή. Δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία που θα πλήξει την ανθρωπότητα. Βεβαίως είναι μια καταστροφή ευρείας κλίμακας, από εκείνες που σφραγίζουν μια εποχή. Ωστόσο, πρόκειται για ένα φαινόμενο σύμφυτο με την πορεία του ανθρώπου ανά τους αιώνες σε αυτόν τον πλανήτη. Στη φύση δεν υφίσταται πολιτισμός. Είναι υπεράνω αυτής της ανάγκης. Από την άλλη μην ξεχνάμε πως η Αναγέννηση έχει τις ρίζες τις στην πανούκλα που χτύπησε τη Φλωρεντία τον 14ο αιώνα. Εμείς ζούμε τη σύγχρονη παρουσία της, καθημερινά εδώ και πολλούς μήνες. Πέραν της αισιοδοξίας που υπόσχονται τα εμβόλια, τα πράγματα είναι, ειδικά αυτήν την εποχή, εξαιρετικά δύσκολα. Το δεύτερο λόκνταουν ήρθε σε έναν κουρασμένο λαό, ο οποίος αντιμετώπισε με ηρωισμό το πρώτο, έκανε σχετικά άνετες διακοπές και ενώ ήταν βέβαιο το δεύτερο κύμα, σε πολλές περιπτώσεις υποτίμησε την ισχύ του.

Οταν αυτή τη στιγμή η ατομική άμυνα που έχουμε εναντίον της φονικής πανδημίας είναι σχεδόν απλοϊκή – η μάσκα, το πλύσιμο των χεριών και η τήρηση των αποστάσεων και των μέτρων – είναι απογοητευτικό να βλέπουμε να επικρατεί ένας ανορθολογισμός, και μάλιστα επί τούτου, από δημόσιους μάλιστα άνδρες (πάρτι Βερβεσού, τραπέζι Πολάκη κ.τ.λ.). Ο άνθρωπος δεν είναι ευτυχής φυσικά να μένει κλειδωμένος σπίτι του. Ομως, δεν είναι ευτυχής ούτε να αμύνεται πίσω από χαρακώματα, ούτε να πετάει πάνω από εχθρικά πυρά. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας αστυνόμος για κάθε πολίτη. Η ανθρώπινη φύση δεν προσαρμόζεται εύκολα στην άνωθεν επιβαλλόμενη πειθαρχία, όσο και κρίσιμη να είναι αυτή ακόμη και για θέματα υγείας. Τα θέματα αυτά, που οδηγούν σε συγκρούσεις ακόμη και σε μια χώρα γνωστή για την πειθαρχία των κατοίκων της, τη Γερμανία, δεν παρατηρούνται μόνο στην Ελλάδα.

Ο εγκλεισμός είναι πολλαπλά επώδυνος. Η συνθήκη μάς ξεπερνά. Είναι ένα τεστ προτεραιοτήτων, το μεγαλύτερο ίσως συλλογικό ψυχολογικό «πείραμα» που έχει γίνει στην Ιστορία. Ακούστε ανθρώπους που βγήκαν ζωντανοί από τη μάχη με τον ιό: οι αφηγήσεις είναι άγριες. Και αυτοί νίκησαν, υπόψη. Στο μεταξύ τα σόσιαλ μίντια είναι γεμάτα από μεγάλες κουβέντες, σιγουριές, απόψεις. Ολα αυτά τα παίρνει η πραγματικότητα και τα θερίζει. Η μερίδα του κόσμου που συμπεριφέρεται ανεύθυνα λειτουργεί με βάση μια συλλογική απώθηση. Είναι μια άμυνα ενός μέρους του πληθυσμού, ο οποίος κάθε φορά, σε περιόδους κρίσης, αδυνατεί να δει την αλήθεια κατάματα και δημιουργεί ένα παράλληλο αφήγημα για να μπορεί να στηρίξει τις αντιστάσεις και την ισορροπία του απέναντί του. «Ο ιός είναι για τους άλλους. Εγώ δεν θα πάθω τίποτα». Η έλλειψη κοινωνικής ευαισθησίας από τη μία και η ψευτομαγκιά από την άλλη, βέβαια, πολλαπλασιάζει αυτές τις ομάδες. Ενώ ο επιπολαίως κρίνων θορυβεί, ο νοήμων βάλλεται από την ανευθυνότητα που ο πρώτος διασπείρει.

Ο Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας