Οταν ο Ρήγας συναντά τον Σερζ Γκενσμπούρ

Ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Δεν λέμε χαλεπούς για να κρατάμε ενεργή την αισιοδοξία μας, καθώς συναντιόμαστε μετά την αποστολή SMS στο 13033 με κωδικό 6. Ομως ο Νοέμβριος δίνει ελάχιστο φως στον απογευματινό μας περίπατο στην ανεμοδαρμένη εκείνη τη στιγμή Πλατεία Παπαλουκά, μπροστά στο άγαλμα του Γιαννούλη Χαλεπά. Μπερδεμένη έτσι κι αλλιώς η ιστορία του σημείου, αφού ο ζωγράφος Σπύρος Παπαλουκάς έμενε εκεί και το άγαλμα του Χαλεπά έδωσε όνομα σε έναν από τους δρόμους της πλατείας. Ακριβώς κάτω από την ταμπέλα με το όνομα της οδού, με τον καφέ σε πακέτο, ξεκινάμε την περιδιάβαση στα Ανω Πατήσια. Πιο πλάνητες από ποτέ, νιώθουμε ότι μόνη μας διαφυγή είναι η τέχνη. Υψηλή ή χαμηλή, τοπική ή υπερτοπική, χαμένη στον χρόνο ή γεννημένη στο «τώρα», συμφωνούμε ότι μας δίνει πιθανότητες συναρπαστικής διεξόδου. Είτε είναι ένα μπαρόκ νανούρισμα, το οποίο η Αναστασία Κότσαλη σύντομα θα τραγουδήσει στην Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής Σκηνής, είτε το «Emily in Paris», που μόλις παρακολούθησε στο Netflix.

Η Αναστασία Κότσαλη είχε διχαστεί στα όνειρά της να γίνει δημοσιογράφος και λυρική τραγουδίστρια. Αφού δοκίμασε την πρώτη ιδιότητα μαθαίνοντας τα παρασκήνια των μίντια, γράφοντας σε περιοδικά και ιστοσελίδες, ξεκίνησε σπουδές λυρικού τραγουδιού στην Accademia Chigiana της Σιένας με τον Ρενάτο Μπρουσόν και τη Ράινα Καμπαϊβάνσκα, στη θερινή ακαδημία του Μοζαρτέουμ με τον Τόμας Κράουζε και στο στούντιο όπερας της ΕΛΣ. Κι έγινε μεσόφωνος με συνεργασίες στην Εθνική Λυρική Σκηνή, την Καμεράτα – Armonia Atenea, τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, το Φεστιβάλ Αθηνών, τους Latinitas Nostra, την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ. Ομως, επειδή κάτι έλειπε από το όνειρο, το 2012 έγινε και ιδρυτικό μέλος της ομάδας μουσικού θεάτρου Ραφή μαζί με τη λυρική τραγουδίστρια Λητώ Μεσσήνη.

«Λυρική τραγουδίστρια δηλώνω, αλλά με δύο ιδιότητες. Ελεύθερη επαγγελματίας με ανοιχτές συνεργασίες, αλλά και με την ευθύνη της Ραφής. Γινόμαστε παραγωγοί, επιλέγουμε τη σύλληψη μιας παράστασης, το έργο, τους συντελεστές, τα πάντα. Επειδή υπάρχει μία Λυρική, νιώθαμε γύρω μας πολλή πίκρα. Εβλεπες πολλούς εξαιρετικούς συναδέλφους να μην τραγουδάνε, γιατί δεν υπήρχε άλλη δυνατότητα. Κάτι μέσα σου χτυπάει και γίνεται σαράκι άγριο. Θέλαμε να το προλάβουμε λοιπόν, να μη συμβεί, και ξεκινήσαμε με τη Λητώ τη Ραφή. Νομίζω ότι αυτό που μας δίνει δύναμη είναι ότι κάθε χρόνο δείχνουμε συνέπεια παρουσιάζοντας οπωσδήποτε τη δουλειά μας».

Η Ραφή συνεργάζεται με τους σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς, μεταξύ των οποίων η Εθνική Λυρική Σκηνή, το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το Θέατρο Οδού Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής, το Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, το θέατρο Πόρτα. Μεταξύ θεατρικού λόγου, αφηγηματικού τραγουδιού, λυρικού θεάτρου η Ραφή συμπράττει με σκηνοθέτες και σχήματα, όπως ο Ακύλλας Καραζήσης και η ομάδα Nova Melancholia των Βασίλη Νούλα και Κώστα Τζημούλη, οι Αμάλια Μπένετ, Ζωή Χατζηαντωνίου, Αλέξανδρος Ευκλείδης, Πάρις Μέξης, Προμηθέας Αλειφερόπουλος, Θέμελη Γλυνάτση, Μάρω Μαρμαρινού.

Η Ραφή προβάλλει μόνο μουσικά έργα;
Τα τελευταία χρόνια διοργανώνει τους κύκλους μουσικής δωματίου «He thought he saw an elephant». Επιχειρούμε να εξερευνήσουμε και να αναδείξουμε τη σχέση λογοτεχνίας και λυρικού τραγουδιού, προσκαλώντας δημιουργούς όπως η Αλκη Ζέη, ο Αχιλλέας Κυριακίδης, ο Δημοσθένης Παπαμάρκος, ο Δημήτρης Καλοκύρης. Το πονάς τόσο που είναι το δικό σου παιδί και δεν μπορείς να το περιορίσεις σε ένα μόνο είδος.

Είναι ανθεκτική στους πειραματισμούς;
Εχουμε κάνει πολλά και διαφορετικά πράγματα. Ημασταν από τους τυχερούς που το καλοκαίρι κάναμε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών στη Μικρή Επίδαυρο μαζί με τους Nova Melancholia την μπαρόκ όπερα «Η Κιβωτός του Νώε». Αυτό που μας χαρακτηρίζει είναι κυρίως η ελευθερία και η διάθεση εξερεύνησης. Το τελευταίο μπορεί να οδηγήσει σε κάτι αυστηρά ακαδημαϊκό, αλλά προκύπτει από την ελευθερία να κάνουμε βουτιά μέσα στα έργα. Αυτό είναι και το κριτήριο που προσδιορίζει τις συνεργασίες μας και με άλλους καλλιτέχνες. Να είναι διαθέσιμοι να το ψάξουμε αυτό. Οπως για παράδειγμα στο κλειστό είδος της οπερέτας. Ηταν στην «Πρώτη αγάπη» η συνεργασία μας με την Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής. Αποδείχτηκε ότι η οπερέτα είναι σαν ιερό τοτέμ στην Ελλάδα. Δεν την αγγίζεις πέρα από την αισθητική «αγιόκλημα στις ανηφοριές της Πλάκας». Εμείς την αγαπάμε πολύ ως είδος. Είδαμε ότι στην εποχή της συνομιλούσε πολύ με την επικαιρότητα, ήταν πιο σύγχρονη από αυτό που μας δείχνει η σημερινή της, θα λέγαμε, «μουσειακότητα». Στην πραγματικότητα το κρατάς ζωντανό αν συνομιλείς στην εποχή μας με άλλους όρους, όχι αν το προστατεύεις. Ομως δεχτήκαμε πολλή κριτική από το κοινό.

Εχετε αποκτήσει το δικό σας κοινό;
Ναι, γιατί βλέπουν ότι προσεγγίζουμε με σοβαρότητα τα έργα. Δεν κάνεις πασάλειμμα ή φτήνια. Εννοείται ότι δεν σου βγαίνει πάντα η ιδέα ώστε να είναι επιτυχημένη. Ομως υπάρχει σεβασμός στον θεατή.

Βρισκόμαστε σε συνθήκες περιορισμού λόγω πανδημίας. Πώς προχωράει η Ραφή τα σχέδιά της;
Θα εγκαινιάσουμε τη νέα αίθουσα Ωμέγα του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά με το «Σχολείον των ντελικάτων εραστών» του Ρήγα Βελεστινλή. Επιχειρούμε μια ξεχωριστή μουσική ανάγνωση του αριστουργήματος του Ρήγα στην πρώτη μας συνεργασία με το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Το αγαπάμε πολύ αυτό το έργο. Είναι μοντέρνο, αστείο και πολύ προοδευτικό. Είναι ενδιαφέρον το ότι στην εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ο Ρήγας κατάλαβε πως η έννοια της χειραφέτησης περνά μέσα και από τη σεξουαλική χειραφέτηση. Το ότι επέλεξε εκείνη την εποχή να μεταφράσει γαλλικά έκλυτα μυθιστορήματα για να περάσει τα μηνύματα ελευθερίας είναι εκπληκτικό. Μιλάμε για την εποχή που κυκλοφορούν οι «Επικίνδυνες σχέσεις» του Λακλό, το «Cosi fan tutte» του Μότσαρτ, τα κείμενα του Ντε Σαντ. Εκείνη ακριβώς την περίοδο ο Ρήγας μεταφράζει το «Σχολείον των ντελικάτων εραστών». Ενα παλίμψηστο ελευθεριότητας και πρωτοπορίας, πολύ κοντινό στα ριζοσπαστικά κινήματα της εποχής μας. Οταν το διαβάσαμε, είδαμε συνδέσεις με τον Γαλλικό Μάη. Κι εκεί ο ριζοσπαστισμός περνούσε μέσα από την ερωτική και σεξουαλική χειραφέτηση των νέων. Οι συνδέσεις γίνονται μέσα από τη μουσική. Επομένως, ψάχνουμε τις γέφυρες στο πώς ο λόγος του Ρήγα μαζί με τα τραγούδια του Ζιλμπέρ Μπεκό και τον λόγο του Σερζ Γκενσμπούρ μπορούν να παντρευτούν. Το χιούμορ, ο ερωτισμός, οι πολιτικές αναφορές σμιλεύουν έναν υβριδικό μουσικό καμβά, που συνομιλεί με την ποπ κουλτούρα και τα νέα μέσα. Οι ιστορίες για τα μοντέρνα ήθη και τη χειραφετημένη νεολαία, οι δημοφιλείς έκλυτες μελωδίες που ερεθίζουν τον τολμηρό βίο αποτελούσαν ανέκαθεν, μαζί και χωριστά, ιδανικό όχημα για την ανάδειξη των φιλελεύθερων ιδεών. Με τη Ραφή συμπράττει σκηνοθετικά ο υποψήφιος για το βραβείο «Δημήτρης Χορν» Θάνος Λέκκας και μουσικά ο κιθαρίστας – δημιουργός των jam pedals Γιάννης Αναστασάκης. Η μουσική έχει μια ενορχήστρωση με τσέμπαλο, σαξόφωνα και την κατασκευή – διαστημόπλοιο από πεντάλ του Γιάννη Αναστασάκη. Θα λέγαμε ότι αναζητούμε τις εκλεκτικές συγγένειες ανάμεσα στην προεπαναστατική κοινωνία του τότε και το τώρα για να έρθουν στο φως, συνθέτοντας μια ηλεκτρισμένη μετακαμπαρέ παράσταση για τα πάθη του έρωτα και της μουσικής. Περιμένουμε πότε θα ανοίξουν τα θέατρα για να κάνουμε πρεμιέρα.

Η τέχνη είναι καταφύγιο;
Αυτό θα το προσπαθήσουμε στο τρίτο διαδικτυακό φεστιβάλ που οργανώνεται από τη Λυρική Σκηνή και η θεματική του αφορά την αφήγηση και την εικόνα. Σε αυτό συμμετέχω με ένα μπαρόκ νανούρισμα στο οποίο η Παναγία νανουρίζει τον Χριστό και με τρομερό άγχος αρχίζει να του αφηγείται τον θάνατό του. Το έργο «Canzona spirituale sopra alla nanna» του ιταλού συνθέτη, οργανίστα και βιολονίστα της πρώιμης μπαρόκ εποχής Ταρκίνιο Μέρουλα είναι ένα συγκινητικό τραγούδι για τον φόβο του θανάτου, την ελπίδα και την αγάπη. Προσωπικότητα πληθωρική, ελευθερίων ηθών, με ανυπότακτο πνεύμα, ο Ταρκίνιο Μέρουλα κινείται συνθετικά στην κόψη του ξυραφιού, εκπλήσσοντας και τον σημερινό ακροατή με την τόλμη και την πρωτοτυπία των έργων του. Στο έργο αυτό του Μέρουλα ο χρόνος είναι γραμμικός, φθίνει και ξεκινά και πάλι, σαν ένα παραμύθι χωρίς τέλος. Η ανησυχία για το αναπότρεπτο μέλλον, η επουλωτική δύναμη της μουσικής, η προσδοκία και η ελπίδα. Το νανούρισμα του 16ου αιώνα, με τη λιτή, μινιμαλιστική του φόρμα, συνομιλεί με σύγχρονα μουσικά ρεύματα. Η φωνή μου και δύο πνευστά, ο Γκουίντο ντε Φλάβιις σαξόφωνο και ο Σπύρος Τζέκος κλαρινέτο, εξερευνούν μπαρόκ αποχρώσεις και μοντέρνες δυναμικές βουτώντας στο παλίμψηστο των γυναικείων συναισθημάτων. Είναι ένα σκοτεινό νανούρισμα που σε κάνει να ξεχνάς τη θεολογική διάσταση των ανθρώπων. Είναι σαν να βλέπεις μια μάνα που προσπαθεί να ηρεμήσει το παιδί της για να κοιμηθεί, ενώ γύρω της όλα είναι δυσοίωνα.