Οταν ο Γιούλιεκ έπαιζε Μπετόβεν

Ενας βιολιστής παίζει σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, μπροστά στους μελλοθάνατους. Ενας κρατούμενος οργανώνει θεατρικές παραστάσεις και όπερες για παιδιά. Ενας πρόσφυγας κουβαλάει μαζί του μια ποιητική συλλογή στην άλλη άκρη της γης. Η τέχνη δεν είναι είδος πολυτελείας, ούτε κάτι αφηρημένο, είναι είδος πρώτης ανάγκης, είναι όπλο επιβίωσης για δύσκολες εποχές. Κι αν η καραντίνα που ζούμε ξανά αυτόν τον καιρό δεν μπορεί να συγκριθεί ασφαλώς με τη ζωή στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο ζωτικός ρόλος της τέχνης δεν πρέπει να υποτιμάται.

Στα 15 του χρόνια, ο Ελί Βιζέλ μεταφέρθηκε από το Σιγκέτ της Ρουμανίας στο Αουσβιτς. Την πρώτη του μέρα εκεί, είδε να πετούν μικρά παιδιά στις φλόγες. Κι έχασε κάθε ελπίδα. Υστερα τον πήγαν στο Μπούνα, κι από εκεί στο Γκλάιβιτς. Ενα βράδυ, «σε μια σκοτεινή παράγκα όπου νεκροί και ζωντανοί ήταν στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλο», άκουσε μια γνώριμη μελωδία. Ηταν ο Γιούλιεκ, ένας εβραίος βιολιστής από τη Βαρσοβία, που τον είχε γνωρίσει στο Μπούνα. Επαιζε ένα κομμάτι από μια συμφωνία του Μπετόβεν, μια πράξη από μόνη της αντιστασιακή αφού απαγορευόταν σε Εβραίους να παίζουν γερμανική μουσική. «Το σκοτάδι ήταν πυκνό. Ακουγα μόνο τον ήχο του βιολιού κι ήταν σαν ο Γιούλιεκ να χρησιμοποιούσε για δοξάρι την ψυχή του. Παίζοντας ερμήνευε τη ζωή του. Ολη του η ζωή γλιστρούσε πάνω στις χορδές. Οι χαμένες του ελπίδες. Το καμένο παρελθόν του, το σβησμένο μέλλον του. Επαιζε αυτό που δεν θα ξανάπαιζε ποτέ πια.» (Ελί Βιζέλ, «Η νύχτα», εκδ. Μεταίχμιο, μετάφραση Γιώργος Ξενάριος). Την ίδια εκείνη νύχτα, ο Γιούλιεκ πέθανε.

Τον Μπετόβεν τον συναντάμε και στα απομνημονεύματα της γαλλοεβραίας φιλοσόφου Σαρά Κοφμάν. Η γυναίκα που αργότερα θα γινόταν ειδικός στον Πλάτωνα, τον Νίτσε και τον Φρόιντ διηγείται στο «Οδός Ορντενέρ, Οδός Λαμπά» πώς μια Γαλλίδα που τη φώναζαν Μεμέ έκρυψε την ίδια και τη μητέρα της στο σπίτι της στη διάρκεια του πολέμου. Αυτή τής γνώρισε τον Μπετόβεν, «το μεγάλο της πάθος». Αλλά τις μαύρες εκείνες ημέρες – ο πατέρας της Σαρά εκτοπίστηκε το 1942 στο Αουσβιτς όπου άφησε την τελευταία του πνοή – της έκαναν επίσης παρέα τα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ», μια συλλογή των έργων του Ντίκενς και οι «Δρόμοι της Ελευθερίας» του Σαρτρ.

Ο Βιζέλ και η Κοφμάν είναι δύο από τους έξι επιζήσαντες από διάφορες χώρες στους οποίους αναφέρεται η Σάρα Φάιν, λέκτορας φιλοσοφίας στο King’s College του Λονδίνου, σε ένα εκτενές άρθρο της που δημοσιεύτηκε αυτή την εβδομάδα στην ιστοσελίδα Aeon. Και οι μαρτυρίες τους δείχνουν τη δύναμη του χιούμορ, της δημιουργικότητας και της τέχνης στη μάχη για την επιβίωση.

Ενας άλλος είναι ο Οτο Ντοβ Κούλκα. Γεννημένος στην Τσεχοσλοβακία το 1933, εκτοπίστηκε στα δέκα του χρόνια πρώτα στο Τερεζίενσταντ και στη συνέχεια στο Αουσβιτς. Στο βιβλίο του «Τοπία της Μητρόπολης του Θανάτου», αναφέρει επανειλημμένα έναν συγκρατούμενό του, τον Χέρμπερτ, που του έδωσε ένα αντίτυπο του βιβλίου του Ντοστογιέφσκι «Εγκλημα και Τιμωρία» και του εξήγησε ποιος ήταν ο Μπετόβεν, ο Γκαίτε και ο Σαίξπηρ – με άλλα λόγια, ο ευρωπαϊκός ουμανισμός. Θυμάται επίσης έναν άλλο συγκρατούμενό του, τον Φρέντι Χιρς, που έδινε μαθήματα ιστορίας και οργάνωνε θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και όπερες για παιδιά.

Ολα αυτά γίνονταν «150 με 200 μέτρα από τη ράμπα επιλογής και 300 με 400 μέτρα από τα κρεματόρια». Διευθυντής της παιδικής χορωδίας στο στρατόπεδο είχε αναλάβει ο Ιμρε, που ανάμεσα στ’ άλλα δίδαξε στα παιδιά ένα τραγούδι για την «αδελφοσύνη των ανθρώπων». Αργότερα ο Κούλκα θα ανακάλυπτε ότι επρόκειτο για την «Ωδή στη χαρά» του Σίλερ, από την Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν. Να εξέφραζε άραγε ο Ιμρε μια ανυποχώρητη αφοσίωση στις οικουμενικές ανθρώπινες αξίες – αναρωτιέται – ή η παράσταση εκείνη ήταν μια πράξη ακραίου σαρκασμού;

Η μουσική, η τέχνη, το γράψιμο καταλαμβάνουν εκτενή χώρο και στα έξι βιβλία στα οποία αναφέρεται η Σάρα Φάιν. Δεν μπορεί να είναι τυχαίο. Το ίδιο φαινόμενο όμως συναντά κανείς και στο βιβλίο του Μπεχρούζ Μπουσάνι «Ο μόνος φίλος, τα βουνά» (2018). Οταν διέφυγε από το Ιράν, τo 2013, ο Μπουσάνι δεν πήρε μαζί του παρά τα ρούχα που φορούσε, λίγα τσιγάρα και μια ποιητική συλλογή. Ταξίδεψε στην Ινδονησία κι από εκεί προσπάθησε μια μέρα μαζί με άλλους 60 πρόσφυγες να περάσει με μια βάρκα στην Αυστραλία. Συνελήφθη και πέρασε τέσσερα χρόνια σε ένα κέντρο κράτησης στο νησί Μάνους. Αναφερόμενος στην παραμονή του εκεί, γράφει ότι «οι μόνοι άνθρωποι που μπορούν να επιβιώσουν στο μαρτύριο που τους επιβάλλει η φυλακή είναι εκείνοι που διακρίνονται από δημιουργικότητα». Οι φολκ μπαλάντες που σιγοτραγουδούσε τον γύριζαν πίσω στο Κουρδιστάν. Οι χορευτικές παραστάσεις στο στρατόπεδο ήταν «μια μορφή αντίστασης».

Πώς να ταιριάξουμε άραγε – αναρωτιέται η Σάρα Φάιν – αυτές τις μαρτυρίες με τις συστηματικές προσπάθειες που βλέπουμε σήμερα να απομακρυνθούν οι φοιτητές και τα ιδρύματα από την έρευνα και τη διδασκαλία των τεχνών και των ανθρωπιστικών επιστημών στα σχολεία και τα πανεπιστήμια; Πώς να εξηγήσουμε τη χαμηλή προτεραιότητα που έχει για τις κυβερνήσεις η ενίσχυση των τεχνών στις μέρες της πανδημίας;

Ελί Βιζέλ (1928-2016)

Δεν θα το μάθουμε ποτέ

«Μόνο εκείνοι που γνώρισαν το Αουσβιτς ξέρουν τι ήταν. Οι υπόλοιποι δεν θα το μάθουν ποτέ», γράφει ο ρουμανικής καταγωγής αμερικανός συγγραφέας, καθηγητής και νομπελίστας Ειρήνης, που απελευθερώθηκε από το Μπούχενβαλντ σε ηλικία 16 ετών με το ανεξίτηλο Α-7713 στο μπράτσο. Ακριβώς επειδή δεν θα το μάθουμε ποτέ, συμπληρώνει η Σάρα Φάιν, πρέπει να ακούμε. Ενας άλλος επιζήσας, ο Βίκτορ Φρανκλ, γράφει στο «Νόημα της ζωής» ότι τα αυτοσχέδια «καμπαρέ» στο δικό του στρατόπεδο ήταν τόσο πολύτιμα, που πολλοί κρατούμενοι πήγαιναν να τα παρακολουθήσουν παρά την κούρασή τους και παρόλο που έχαναν έτσι την ημερήσια μερίδα του φαγητού τους. Φυσικά και χρειαζόμαστε φαγητό και στέγη για να επιβιώσουμε, σημειώνει. Χρειαζόμαστε όμως και λόγους για να ζήσουμε. Το γέλιο, οι ιστορίες, ο χορός, η μουσική, είναι κι αυτά βασικές ανάγκες και θεμελιώδη συστατικά μιας αξιοπρεπούς ζωής.