Ο ακήρυχτος πόλεμος και οι παράπλευρες απώλειες

Οι εξελίξεις των προηγούμενων ημερών στην Τουρκία αναφορικά με τις αλλαγές στις ηγεσίες της Κεντρικής Τράπεζας και του υπουργείου Οικονομικών έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Αγκυρα την τελευταία δεκαετία, το οποίο αναδεικνύεται από τα παρακάτω στοιχεία.

1     Το πρώτο στοιχείο, αν βολιδοσκοπήσει κάποιος τον μέσο τούρκο πολίτη σχετικά με τα θέματα που ταλανίζουν την Τουρκία και την κοινωνία της, είναι ότι η πλειονότητα των απαντήσεων που θα λάβει θα αφορούν το οικονομικό και το κουρδικό ζήτημα. Τα ελληνοτουρκικά, το κυπριακό ζήτημα, τα ενεργειακά και η ανάμειξη της Τουρκίας στη Λιβύη, στη Συρία και στο Ναγκόρνο Καραμπάχ συνήθως θεωρούνται δευτερεύουσας σημασίας. Ο συνδετικός κρίκος μεταξύ του κουρδικού και του οικονομικού ζητήματος έχει ως κοινό παρονομαστή το γεγονός ότι και τα δύο αφορούν τον καθημερινό βίο του πολίτη με χειροπιαστές συνέπειες. Κατά συνέπεια, πρώτη προτεραιότητα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν μπορεί παρά να είναι η ενασχόληση με τα ανωτέρω καίρια ζητήματα, η οποία και θα του εξασφαλίσει την παραμονή του στην εξουσία.

2     Με γνώμονα τις εξελίξεις στην Τουρκία, το δεύτερο στοιχείο το οποίο πρέπει να αποσαφηνιστεί είναι η προσήλωση του Ερντογάν – ήδη από το 2012 – σε μια αφήγηση αναφορικά με τον κυριότερο εχθρό της Τουρκίας, ο οποίος προσπαθεί παντοιοτρόπως να την εκμεταλλευτεί και να την περιορίσει, με απώτερο σκοπό την παρακμή και υποδούλωσή της. Σύμφωνα με αυτή, ο εχθρός δεν περιορίζεται σε κράτη ή προσωπικότητες. Αντιθέτως, διατυπώνεται αόριστα ώστε να παρουσιάζεται ως υποκινητής όλων των δεινών της Τουρκίας. Το faiz lobisi ή λόμπι του επιτοκίου είναι έκφραση που έχει χρησιμοποιήσει κατά κόρον ο Ερντογάν για να περιγράψει μια ομάδα συμφερόντων η οποία εκμεταλλεύεται τις διακυμάνσεις της τουρκικής οικονομίας εις βάρος της χώρας. Με άλλα λόγια, θεωρείται ότι δημιουργεί προβλήματα και εντάσεις στο εσωτερικό και στο εξωτερικό της Τουρκίας ώστε να επηρεάζει το επιτόκιο και να καιροσκοπεί χάρη στην αστάθεια της τουρκικής οικονομίας.

3    Υπό αυτή τη λογική, τρίτο στοιχείο αποτελούν οι πρωτοβουλίες της Τουρκίας στην περιφέρειά της, οι οποίες υπηρετούν τον σκοπό της αντιπαράθεσης με ξένους παράγοντες και τη διασφάλιση – όπως την αντιλαμβάνεται ο Ερντογάν – των εθνικών τουρκικών συμφερόντων. Οι τουρκικές ενέργειες τόσο στην Ανατολική Μεσόγειο, όσο και στη Συρία και στη Λιβύη, αλλά και στο μέτωπο του Ναγκόρνο Καραμπάχ αποτυπώνουν αυτήν την πολιτική. Εκφράζουν την προσπάθεια ανάδειξης μιας Τουρκίας η οποία δεν είναι δεσμευμένη από τις προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων, χαράζει μια ανεξάρτητη και τουρκο-κεντρική πολιτική και εμφανίζεται ως ηγεμονική περιφερειακή δύναμη με τις ανάλογες διεκδικήσεις.

4     Κατ’ επέκταση, το τέταρτο στοιχείο εντοπίζεται στην ασυγκράτητη πτώση της τουρκικής λίρας η οποία εξηγείται από τη χειραγώγηση από ξένους και εχθρικούς παράγοντες, με τον Ερντογάν να τοποθετεί ο ίδιος κοντινά του πρόσωπα σε καίριες θέσεις. Παρά ταύτα, δεν αποτελεί έκπληξη ότι στην πράξη ο τούρκος πρόεδρος είναι αυτός ο οποίος κινεί τα νήματα της τουρκικής οικονομικής πολιτικής. Ετσι εξηγείται και η εμμονή στη μη αύξηση των επιτοκίων παρά τη γενική παραδοχή της πλειονότητας των οικονομολόγων πως μια τέτοια πρωτοβουλία θα απέφερε θετικά αποτελέσματα στην καταπολέμηση του πληθωρισμού. Βέβαια, υπό το πρίσμα της μάχης κατά του faiz lobisi, μια αύξηση των επιτοκίων θα ήταν τροχοπέδη στη στρατηγική του Ερντογάν. Εντούτοις, εξιλαστήρια θύματα των προσπαθειών αναβίωσης της οικονομίας αποτέλεσαν ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Μουράτ Ουισάλ και ο γαμπρός του Ερντογάν και υπουργός Οικονομικών Μπεράτ Αλμπαϊράκ. Ο τελευταίος υπέβαλε την παραίτησή του με άτυπο τρόπο μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εκθέτοντας δημόσια την κυβέρνηση. Μετά την πάροδο δύο ημερών νεκρικής σιγής από πλευράς των ιθυνόντων και των φιλικά διακείμενων προς την κυβέρνηση μέσων ενημέρωσης, η παραίτηση έγινε αποδεκτή, πλαισιωμένη όμως από ειρωνικά σχόλια των κομμάτων της αντιπολίτευσης, τα οποία και καλούν για τη διενέργεια εκλογών. Προφανώς, η εξέλιξη αυτή δεν ήταν αναμενόμενη, προκαλώντας τριγμούς στη λεπτή ισορροπία του τουρκικού πολιτικού χώρου.

5    Τελευταίο στοιχείο αποτελεί η εκλογική επιτυχία του Τζο Μπάιντεν στις ΗΠΑ η οποία κλείνει την αυλαία στη στενή σχέση μεταξύ του απερχόμενου προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και του Ερντογάν. Η καλλιέργειά της είχε επιτευχθεί μέσω της επικοινωνίας των γαμπρών τους και της «διπλωματίας της πίσω πόρτας». Χαρακτηριστική είναι η ολιγοήμερη καθυστέρηση στην αποστολή συγχαρητηρίων στον εκλεγέντα πρόεδρο των ΗΠΑ. Επιπρόσθετα, η χρονική συγκυρία των δύο αποχωρήσεων από την ηγεσία της τουρκικής οικονομίας με τα εκλογικά αποτελέσματα των ΗΠΑ δεν μπορεί να αγνοηθεί και ενδέχεται να σχετίζεται με τις διευκολύνσεις από την πλευρά των ΗΠΑ στις τουρκικές πρωτοβουλίες στο εξωτερικό. Λαμβάνοντας υπόψη τη θητεία του Μπάιντεν ως αντιπροέδρου, η νέα αμερικανική κυβέρνηση δεν φαίνεται να προμηνύει τους καλύτερους οιωνούς για την απρόσκοπτη εκδήλωση της τουρκικής περιφερειακής στρατηγικής. Ωστόσο, η τοποθέτηση νέων προσωπικοτήτων στην ηγεσία της τουρκικής οικονομίας δύναται να θεωρηθεί πρώιμη προσπάθεια αλλαγής σελίδας στις σχέσεις των δύο εταίρων, εντός μιας περιοχής η οποία δεν δείχνει να αποτελεί προτεραιότητα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής τουλάχιστον για το άμεσο χρονικό διάστημα.

Ο Δρ. Σταύρος Ι. Δρακουλαράκος είναι διευθυντής Εκδοσης στο Κέντρο Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών (ΚΕΜΜΙΣ)