Η ξεχασμένη εθνοκάθαρση της Τουρκίας

Βαρλίκ Βεργκισί: δύο τουρκικές λέξεις που κρύβουν μία φρικτή ξεχασμένη ιστορία εθνοκάθαρσης. Ιστορία εξαιρετικά διαφωτιστική για τη διαρκή, επίκαιρη τουρκική πολιτική, που εξελίχθηκε για τον ελληνισμό μα και για άλλους μη μουσουλμάνους της Τουρκίας στα χρόνια της Κατοχής.

Τον Νοέμβριο του 1942 η Ελλάδα βίωνε ενάμιση χρόνο τριπλής Κατοχής. Η Τουρκία, αντίθετα, είχε έντεχνα μείνει έξω από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Αγκυρα κήρυξε με… ηρωισμό τον πόλεμο στον Αξονα, μόλις λίγες εβδομάδες πριν από την τελική ήττα του. Σε όλο τον Πόλεμο, η τουρκική κυβέρνηση περίμενε τις εξελίξεις και κορόιδευε άπαντες για το με ποια πλευρά επρόκειτο να συνταχθεί. Στις 11 Νοεμβρίου 1942 και θέλοντας δήθεν να χρηματοδοτήσει την πολεμική προετοιμασία, η τουρκική κυβέρνηση επέβαλε ξαφνικά έναν έκτακτο φόρο: ήταν το Βαρλίκ Βερκισί, ο φόρος περιουσίας. Τον επέβαλε εξοντωτικά στους Ελληνες (με την Ελλάδα κατεχόμενη), στους Εβραίους (το Ισραήλ δεν υπήρχε ακόμη, ιδρύθηκε μετά τον Πόλεμο) και στους Αρμένιους της Τουρκίας. Με άλλα λόγια, στις τρεις εξωτερικά ανυπεράσπιστες τότε εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες που ήθελε συστηματικά να αφανίσει από το τουρκικό έδαφος. Και αυτό συνέβη περίπου μία δεκαετία μετά από την υπογραφή του ελληνοτουρκικού Συμφώνου Φιλίας του 1930 και λίγα χρόνια μετά το Βαλκανικό Σύμφωνο Ουδετερότητας του 1934.

Με τον επαχθή αυτόν φόρο η Τουρκία βρήκε την ευκαιρία, εν μέσω Παγκοσμίου Πολέμου, να προχωρήσει σε ένα ακόμα στάδιο εθνοκάθαρσης. Ηταν εφάπαξ φόρος κεφαλαίου και η “σκληρή” μορφή του αφορούσε μόνον τις μειονότητες όσων δεν ήταν μουσουλμάνοι: στις επιχειρήσεις, τις καταθέσεις, τα σπίτια τους. Επρεπε να καταβληθεί εντός 30 ημερών. Σε πολλές περιπτώσεις ήταν τόσο επαχθής, ώστε ισοδυναμούσε με την αξία των κεφαλαίων που φορολογούσε. Οι τοπικές φορολογικές αρχές είχαν την απόλυτη εξουσία να επιβάλλουν το ύψος του φόρου αυθαίρετα. Κατά βούληση. Το σχετικό προεδρικό διάταγμα υπέγραφε ο τότε πρόεδρος Ινονού, ο άνθρωπος που είχε συνομολογήσει το Σύμφωνο Φιλίας με τον Βενιζέλο.

Οσοι δεν μπορούσαν να καταβάλλουν τον φόρο μέσα σε αυτές τις 30 ημέρες, συλλαμβάνονταν και η ασφάλεια τους έστελνε στα διαβόητα Amele Taburları, τα φονικά Τάγματα Εργασίας, τα στρατόπεδα καταναγκαστικών έργων στη βαθιά Ανατολία και αλλού στην τουρκική ενδοχώρα, στα οποία τις προηγούμενες δεκαετίες είχαν πεθάνει αμέτρητα θύματα εθνοκάθαρσης, που είχαν στηθεί στον Μεσοπόλεμο με τη βοήθεια γερμανών αξιωματικών και υπήρξαν τα “πρότυπα” για τα μεταγενέστερα στρατόπεδα της φρίκης του Ολοκαυτώματος. Οι τούρκοι πολίτες που δεν ανήκαν στις μειονότητες επίσης φορολογήθηκαν. Ομως ο φόρος ήταν μεταξύ 5 και 12% του κεφαλαίου. Και όσοι δεν μπορούσαν να πληρώσουν αντιμετώπιζαν κάποιες διοικητικές ποινές, αλλά ουδέποτε αναγκαστική εργασία στα στρατόπεδα θανάτου.

Με την επιβολή του φόρου πολλοί μειονοτικοί βρέθηκαν μπροστά στο τραγικό δίλημμα: ή θα έπρεπε, αν φυσικά μπορούσαν, να πληρώσουν, ή να αναμένουν φρικτό θάνατο στα στρατόπεδα εργασίας. Οι πρώτοι εξ αυτών πήγαν εκεί τον Φεβρουάριο 1943. Η άλλη “επιλογή” ήταν να επιχειρήσουν να διαφύγουν για την κατεχόμενη Ελλάδα. Να προτιμήσουν την πείνα και τις τραγωδίες της Κατοχής, όπως με κάποιους συνέβη. Πολλοί που κατέληξαν στα στρατόπεδα πέθαναν με την ιδιότητα του “οφειλέτη του Δημοσίου”. Αλλοι αυτοκτόνησαν. Αλλοι έφυγαν όπως μπορούσαν. Περιουσίες εξαφανίστηκαν μέσα σε λίγες ημέρες. Η επιβολή του φόρου ήταν μία καταστροφή παρόμοια με τα μετέπειτα γεγονότα των Σεπτεμβριανών του ’55, ή την επόμενη φάση εθνοκάθαρσης, στις αρχές της δεκαετίας του ’60.

Τελικά, κάποτε, ο Πόλεμος έκλεινε οριστικά υπέρ των Συμμάχων. Τότε, το 1944, Αμερικανοί και Αγγλοι πίεσαν την Αγκυρα να καταργήσει τον φόρο δύο χρόνια μετά την επιβολή του. Ηταν όμως πολύ αργά πια.