Η ρευστή ελαφρότητα της ύπαρξης

Ολα είναι απολύτως σύγχρονα και όμως απολύτως παραδοσιακά. Τα άγρια, ανεμόδαρτα τοπία των τυρφώνων και χερσοτόπων του Βορρά της Αγγλίας εναλλάσσονται με αστικούς αυτοκινητοδρόμους, φράγματα, ταμιευτήρες και ποικίλα έργα διαχείρισης των υδάτων. Η προβατοτροφία συμπλέκεται με την εργασία κατ’ οίκον, τις τηλεοπτικές εκπομπές και τις μοδάτες τσαγερίες. Τουρίστες και πεζοπόροι διανθίζουν τη ζωή της κοινότητας, στάβλοι μετασκευάζονται σε ενοικιαζόμενα καταλύματα, περιβαλλοντιστές κατασκηνώνουν ψηλά στους λόφους αντιστεκόμενοι σε κάποια εξορυκτική δραστηριότητα. Το Μάντσεστερ και το Νιούκασλ δεν είναι μακριά – κάποιοι δουλεύουν ήδη εκεί, ενώ αστοί του τριτογενούς τομέα κάνουν την αντίστροφη πορεία. Το σχολείο συντηρείται, μιας και έχει ικανό αριθμό παιδιών, άρα η κοινότητα είναι υγιής. Γενικά πρόκειται για μια αστικοποιημένη αγροτική κοινωνία που σέβεται το περιβάλλον και το συντηρεί με γερά μπολιάσματα τουριστικού, ψυχαγωγικού ή πολιτισμικού χαρακτήρα. Είναι η σύγχρονη Ευρώπη με την εξημερωμένη ύπαιθρο και τα «πρασινισμένα» ανθρωπογενή της τοπία.

Μια εξαφάνιση ως αφορμή

Το βιβλίο ξεκινά με τη συγκέντρωση των ανθρώπων του χωριού για να αναζητήσουν την εξαφανισμένη έφηβη Ρεμπέκα Σο. Τους δίνονται οδηγίες και ανηφορίζουν προς τους χερσότοπους ψάχνοντας κάθε γωνιά γης, κάθε αποθήκη ή στάβλο, κάθε ρεματιά και κάθε λαγούμι στα παρακείμενα εγκαταλειμμένα ορυχεία. Δύτες την αναζητούν στους δεκατρείς τον αριθμό ταμιευτήρες που πλαισιώνουν το ποτάμι της κοιλάδας – δεκατρία είναι και τα κεφάλαια του βιβλίου, όσα και τα χρόνια που κυλούν στη διάρκεια της αφήγησης. Είναι μια ευκαιρία για να δοθεί μια πρώτη εικόνα του γεωγραφικού πλαισίου: σκόρπιες εναλλασσόμενες πινελιές του τοπίου, ματιές στη βλάστηση και στη σταχτιά ασημί επιφάνεια των ταμιευτήρων, και επίσης οι πρώτες εστιάσεις στους κατοίκους του χωριού και στις ασχολίες τους. Το χωριό συζητά, οι γονείς αγωνιούν, η αστυνομία ξεκινά έρευνα, τα κανάλια σπεύδουν. Οι άνθρωποι επιστρέφουν άκεφα στις δουλειές τους ενόψει του ερχομού του νέου έτους. Δεν θα έχει πυροτεχνήματα φέτος και οι κάτοικοι θα χαζεύουν απλώς τις αντανακλάσεις των εορτασμών από τους οικισμούς της γειτονικής κοιλάδας.

Και τα χρόνια περνάνε, και το χαμένο κορίτσι παραμένει χαμένο. Η ανάμνησή της στοιχειώνει καμιά φορά τα όνειρα των ανθρώπων, ενώ κάποιοι ισχυρίζονται ότι κάπου την είδαν, από κάπου πέρασε, σε κάποιο αυτοκίνητο επιβιβάστηκε. Ενα βιβλίο που ξεκινά ως μυστήριο μετατρέπεται σύντομα σε ανθρωπολογική μελέτη των κοινωνικών μετασχηματισμών που συντελούνται όλα αυτά τα χρόνια, των πρόσκαιρων αλλαγών στις συμπεριφορές που επέφερε η εξαφάνιση, τελικά της αφομοίωσης του γεγονότος. Χρονιά με τη χρονιά και ενώ η φύση συνεχίζει τους αιώνιους κύκλους της, ενώ η άνοιξη έρχεται μετά τον πάντα διαφορετικό χειμώνα, ενώ η μετεωρολογία παίζει σε εύλογα όρια και τα είδη αλλάζουν συμπεριφορές προσαρμοζόμενα στα δεδομένα, οι άνθρωποι συνεχίζουν τις ζωές τους. Οι γονείς του κοριτσιού απομακρύνονται σταδιακά, ενώ η μητέρα κάποτε επανεμφανίζεται στο χωριό με τον νέο συνοδό της. Ο εραστής κτηνοτρόφος της κοιλάδας αρχίζει να απορεί με τις ερωτικές του αποτυχίες – αυτός που ως τότε είχε ασφαλείς δείκτες συμπεριφοράς και σωστό τάιμινγκ ως προς τη δεκτικότητα των θηλυκών. Ενας μεσήλικος δημοσιογράφος, εκδότης της τοπικής εφημερίδας, βρίσκει απρόσμενα σύντροφο στο πρόσωπο μιας κινέζας μετανάστριας δεύτερης γενιάς, σεναριογράφου της τηλεόρασης – μάλιστα κάνουν και δίδυμα κι αυτός δεν μπορεί να διανοηθεί ότι τον βρήκε τέτοια ευτυχία. Τον χρεοκοπημένο χασάπη του χωριού τον εγκαταλείπει η γυναίκα του, που προς το τέλος του βιβλίου δηλώνει γκέι και συμβιώνει με μια άλλη πρωταγωνίστρια. Η εφημέριος της τοπικής εκκλησίας, μεγάλη παρηγορήτρα της κοινότητας, μετατίθεται αλλού προς μεγάλη δυστυχία των πιστών. Και οι έφηβοι του χωριού που είχαν προφτάσει να γνωρίσουν και να φλερτάρουν με την εξαφανισθείσα Ρεμπέκα Σο ωριμάζουν, πειραματίζονται ερωτικά, μπλέκουν και ξεμπλέκουν με την αστυνομία ως πρόσκαιροι ύποπτοι, σκορπίζουν για τα φοιτητικά τους χρόνια εδώ κι εκεί μέχρι να ξανασμίξουν με κάποια αφορμή.

Φυσικοί και ανθρώπινοι κύκλοι

Και η ζωή συνεχίζεται, και το ποτάμι κυλάει, και ο ποταμός υπερχειλίζει, και οι ασβοί βγαίνουν σε αναζήτηση ταιριού, οι λύκοι εκπαιδεύουν τα νεογέννητα, αλεπούδες βγαίνουν στο κυνήγι, τα χελιδόνια έρχονται, φωλιάζουν, αναπαράγονται για να ξαναφύγουν σύντομα προς θερμότερα κλίματα, οι ερωδιοί ψαρεύουν αγέρωχοι στο ποτάμι, ο μύλος του χωριού γυρίζει, το φράγμα υπερχειλίζει και οι ταμιευτήρες γεμίζουν ή αδειάζουν ανάλογα με τη χρονιά. Οι άνθρωποι βρίσκονται και έπειτα χάνονται, σμίγουν ή χωρίζουν, ανακαινίζουν σπίτια και καλλιεργούν τα λαχανικά τους, αποσβένουν πικρίες και ξαναχτίζουν ελπίδες σε μια κυκλική χρονικότητα που διαταράσσεται από ελαφρές και όμως καίριες παραλλαγές των μοτίβων. Η φύση ομοίως. Με εκπληκτικές γνώσεις για την ηθολογία ζώων και φυτών, ψαριών και πτηνών, ο ΜακΓκρέγκορ παραλλάσσει τα μοτίβα του διαρκώς, συμπλέκοντας τα γεγονότα του πολιτισμού με αυτά της φύσης.

Τα δεκατρία κεφάλαια του βιβλίου είναι δομημένα με τελετουργικά ομοιόμορφο τρόπο, που δεν σε αφήνει ωστόσο ποτέ να πλήξεις. Σύντομες φράσεις και διαρκείς αιφνίδιες μετατοπίσεις του συγγραφικού φακού, φαινομενικά χωρίς λόγο, που ωστόσο αντιστοιχεί στον τρόπο που λειτουργεί η συλλογική μνήμη: επιλεκτικά, τυχαία, με ανάμειξη του σημαντικού και του ποταπού. Ο χρόνος απεικονίζεται να ρέει σύμφωνα με την αίσθηση της πραγματικότητας που διαθέτουμε. Η γνώση για τα γεγονότα επικάθεται στις σελίδες ως επεξεργασμένη πληροφορία ή καλύτερα ως συλλογική αντίληψη των πραγμάτων, σαν ο τριτοπρόσωπος αφηγητής να βρίσκεται στο μυαλό της κοινότητας – της κοινής γνώμης. Αυτά είναι όλα όσα γνωρίζουμε, μας λέει ο αφηγητής, αυτά είμαστε σε θέση να μεταφέρουμε με σημαντικό βαθμό αξιοπιστίας – και ωστόσο με επίγνωση των ορίων της γνώσης μας. Το ίδιο αφορά την αποτύπωση του δράματος της φύσης που εναλλάσσεται απρόσμενα κι όμως λυτρωτικά με το κοινωνικό σκέλος. Το θρίλερ της εξαφάνισης λειτουργεί απλώς ως πρόσχημα για την αποτύπωση του ανθρωπογενούς τοπίου και της διάστασης πόλης – υπαίθρου που διασχίζει την ιστορία.

Πρόκειται για επίτευγμα, πρωτότυπο και λυτρωτικό, παρά τα υπόκωφα βήματα της μοίρας ανθρώπων και έμβιων όντων. Μοιάζει σαν η φυσική και η ανθρώπινη ιστορία να αποκτούν νόημα, σαν η κάθε στιγμή να αποκτά αξία. Αγαπάμε εν τέλει κι εμείς οι αναγνώστες το χωριό, παρά το ότι ίσως δεν το ερωτευτήκαμε με την πρώτη ματιά. Υποθέτω ότι ο λόγος είναι πως τα πάντα εκτυλίσσονται στην ανθρώπινη κλίμακα. Τόσο που τελικά κανείς δεν πολυνοιάζεται που η αστυνομική έρευνα λιμνάζει έπειτα από δεκατρία ολόκληρα χρόνια. Μπορεί να μην υπάρχει κλασική πλοκή, αλλά οι πλοκές είναι αδιάλειπτα παρούσες – τίποτα άλλο από ζωές. Το εξαφανισμένο κορίτσι παραμένει δεκατριών χρονών στη μνήμη όλων, αιώνια παρόν όσο και τη μέρα της εξαφάνισής του.

Λιγοστά τα προβλήματα της μετάφρασης του Αλέξη Καλοφωλιά. Ωστόσο τα πολλά άγνωστα φυσικά είδη απαιτούσαν κάποιας μορφής γλωσσάρι. Δεν ξέρω και πολλούς που να γνωρίζουν τι είναι ο πόδουρος και ο χρυσοβασιλίσκος, ή ακόμα οι ίουλοι, τα μυρώνια, τα παστινάκια, οι θύμαλλοι, οι ράμνοι και οι εσπερίδες (ούτε καν αν είναι έντομα, πουλιά ή φυτά). Χώρια βέβαια οι συνήθειες των επιμέρους ειδών και τα αποσπασματικά δοσμένα περιστατικά του φυσικού τους κύκλου. Αυτά μάλιστα επικάθονται στις ποικίλες πληροφορίες για την αγροτική ζωή και παραγωγή που παρατάσσει ο συγγραφέας. Θα χρειαζόταν κάποια εκλαΐκευση ή μια μορφή επεξήγησης είτε μέσα στη ροή του κειμένου είτε έστω σε παράρτημα. Επίσης πρόβλημα αποτελεί γι’ αυτής της μορφής τα βιβλία, όπου εναλλάσσονται διαρκώς τα πρόσωπα και οι εστιάσεις, η έλλειψη (παράλειψη) στα σύγχρονα ελληνικά προσωπικών και δεικτικών αντωνυμιών. Ετσι συμβαίνει (και όχι βέβαια μόνο στην παρούσα μετάφραση) να μην είναι πάντα σαφές ποιος μιλάει ή σε ποιον απευθύνεται. Εντούτοις το υπερβάλλον πραγματολογικό φορτίο αντιμετωπίζεται με σεβασμό και επιδεξιότητα από τον μεταφραστή και το αποτέλεσμα ρέει πειστικά.

Τζον ΜακΓκρέγκορ
Ταμιευτήρας 13
Μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς
Εκδ. Αγρα,
σελ. 297, 2020
Τιμή 17,50 ευρώ