Η μεγάλη πρόκληση

Το δημοψήφισμα του Brexit, το 2016, ήταν η πρώτη προειδοποίηση. Η εκλογή Τραμπ στις ΗΠΑ, λίγους μήνες αργότερα, ήταν η δεύτερη. Οταν αυτή ήταν η μοίρα της χώρας όπου γεννήθηκε ο σύγχρονος κοινοβουλευτισμός και της χώρας όπου διαμορφώθηκε οριστικά το σύγχρονο υπόδειγμα της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ήταν φανερό πως η Δύση ολόκληρη – όχι ως οικονομική ισχύς που επιβάλλεται στον υπόλοιπο κόσμο ή ως στρατιωτική συμμαχία που προστατεύει το μονοπώλιο αυτής της ισχύος, αλλά ως κληρονόμος του Διαφωτισμού και οχυρό του ορθού λόγου – δεν ήταν πια ασφαλής, άτρωτη στην πολιορκία του ανορθολογισμού.

Στα χρόνια που πέρασαν έχει εξερευνηθεί αναλυτικά η κοινωνική γεωγραφία και η πολιτιστική ταυτότητα του ποταμού που αρδεύει τον τραμπισμό ως αμερικανικό φαινόμενο και τις πολλαπλές διεθνείς παραλλαγές του. Η έξαρση των ανισοτήτων, που αντί να αμβλυνθούν παροξύνθηκαν μετά την κρίση του 2008, και η αποτυχία των οπαδών του φιλελεύθερου πολιτικού προτύπου, με πιο χαρακτηριστικό το παράδειγμα Ομπάμα στις ΗΠΑ, να αντιστρέψουν το αδυσώπητο άνοιγμα της ψαλίδας. Ο βαθύς υπαρξιακός φόβος ανθρώπων που συνήθιζαν να προσλαμβάνουν τον εαυτό τους ως ασφαλές μέλος των αχανών μεσοστρωμάτων των δυτικών κοινωνιών και τώρα νιώθουν τη ναυτία της πτώσης. Ο φόβος μπροστά στην τεχνολογική αλλαγή, τον ανταγωνισμό της παγκοσμιοποίησης, την οικονομική και κοινωνική ανασφάλεια και η εύκολη, δημαγωγική μετάφρασή του σε φόβο απέναντι στον ξένο, τον άλλο, τον διαφορετικό. Η αίσθηση μεγάλων τμημάτων του εκλογικού σώματος – λευκοί εργάτες μεγαλύτερης ηλικίας και χαμηλότερης μόρφωσης στις ΗΠΑ, νέοι υψηλής σχετικά μόρφωσης μα υψηλότερης εργασιακής ανασφάλειας στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου – ότι δεν εκπροσωπούνται, ότι η δημοκρατία δεν έχει χώρο για τις αγωνίες τους κι ότι χρειάζονται κάποιον να τους προστατεύσει από τον έξω κόσμο και τις απειλές του, να τους υποσχεθεί ότι θα ξαναγίνουν great again, ασφαλείς. Ολα αυτά έχουν εξερευνηθεί τόσο αναλυτικά, που ελάχιστος χώρος απομένει για νέες αναλύσεις.

Ούτε παραξενεύεται πια κανείς όταν αυτοί οι φόβοι γίνονται κύμα που ανεβάζει τους Κλέωνες και τους κλόουν, νταήδες και λαϊκιστές στην ηγεσία ακόμη και μεγάλων και ισχυρών δημοκρατιών. Που διηγούνται τον μύθο πως η χώρα ληστεύεται από φανερές ή κρυφές ελίτ, περικυκλώνεται από φανταστικούς εχθρούς και απειλείται από μια τρίτη φάλαγγα προδοτών, ξένων, μεταναστών, μειονοτήτων. Και προσφέρουν φαντασιακή εκδίκηση απέναντι στις σατανικές ελίτ και προστασία, ζητώντας σε αντάλλαγμα να κυβερνούν χωρίς θεσμικά αντίβαρα και δημοκρατικά «εμπόδια», αφού, όπως έλεγε ο Αγιος Αυγουστίνος, «στα πολιορκημένα κάστρα δεν χωρά δημοκρατία». Ενα πρότυπο αυταρχικού κυβερνήτη που διεκδικεί «όλη την εξουσία» κι ένα πρότυπο ανελεύθερης δημοκρατίας, όπου η πλειοψηφία, όπως την ερμηνεύει και την εκπροσωπεί ο «ηγέτης», κυβερνά με πλήρη περιφρόνηση στα δικαιώματα των μειοψηφιών, εκτοπίζουν το φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο σε όλο και περισσότερες χώρες του κόσμου. Δεν άρχισε το 2016 στη Βρετανία και την Αμερική αυτό το ρεύμα. Μα ο Τραμπ ήταν η πλήρης και τρομακτική απόδειξη πως καμιά δημοκρατία, οσοδήποτε παλιά ή ισχυρή, δεν είναι άτρωτη.

Γι’ αυτό ακριβώς οι αμερικανικές εκλογές της περασμένης Τρίτης έπαιρναν, για τον έξω κόσμο, μια συμβολική σημασία πολύ μεγάλη. Μεγαλύτερη, ίσως, και πάντως πολύ διαφορετική από τη σημασία που είχαν στα μάτια των ίδιων των αμερικανών ψηφοφόρων, που προσήλθαν στις κάλπες (ή στα ταχυδρομεία) με τις δικές τους αγωνίες και ελπίδες. Για τον υπόλοιπο κόσμο ήταν μια μονομαχία στα μαρμαρένια αλώνια δύο κόσμων, του «πλουτολαϊκισμού» του Τραμπ απέναντι στο αμερικανικό κατεστημένο, και δύο προτύπων, της φιλελεύθερης, ανεκτικής, ανοιχτής δημοκρατίας και της ανελεύθερης, φοβικής, αυταρχικής δημοκρατίας. Ηταν κάπως σαν αυτό που συμβαίνει σε αρχαίους μύθους και επικές ταινίες του σινεμά, όπου δύο στρατοί λύνουν τις διαφορές τους δι’ αντιπροσώπων, με μια μονομαχία δύο εκπροσώπων τους.

Το τελικό αποτέλεσμα της μονομαχίας – που όταν γράφονται αυτές οι γραμμές φαίνεται πως είναι μια μικρή και ατελής νίκη του Τζο Μπάιντεν – μπορεί να διαβαστεί αισιόδοξα ή απαισιόδοξα, ως μικρή ανακούφιση ή ως σήμα κινδύνου.

Οι αισιόδοξοι θα πουν πως οι αμερικανοί πρόεδροι συνήθως, με σπανιότατες εξαιρέσεις, επανεκλέγονται για δεύτερη θητεία και οι αυταρχικοί λαϊκιστές, από την Ουγγαρία και την Πολωνία ως την Τουρκία, τείνουν εύκολα να θριαμβεύουν στις κάλπες. Συνεπώς, η αποτυχία του Τραμπ να επανεκλεγεί είναι ένα παρήγορο σημάδι. Οι απαισιόδοξοι θα πουν ότι η ματαίωση αυτού του «μπλε κύματος» που οι δημοσκοπήσεις προεξοφλούσαν, οι επιδόσεις του Τραμπ και των τραμπικών Ρεπουμπλικανών στις κάλπες, η αντοχή του, η απουσία ενός ρεύματος αποδοκιμασίας που κάποιοι περίμεναν ως αυτονόητο είναι σημάδι ότι ο κίνδυνος δεν έχει περάσει, η απειλή δεν έχει παρέλθει. Και θα έχουν, νομίζω, δίκιο. Παραμένει, λοιπόν, η μεγάλη εκκρεμότητα: να δοθεί, με όρους δημοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, με όρους ανοιχτής κοινωνίας, μια απάντηση στην πρόκληση του αυταρχικού λαϊκισμού – που οι Δημοκρατικοί στην Αμερική δεν κατάφεραν ακόμη να αρχίσουν καν να διατυπώνουν. Οι αισιόδοξοι την αναζητούν σε μακρινά, εξωτικά πρότυπα όπως η Νέα Ζηλανδία της Αρντερν. Μα θα χρειαστεί κάτι περισσότερο από αυτό.