Ανοδος της ισλαμοφοβίας στην Ευρώπη

Τις τελευταίες μέρες, μετά την αποτρόπαια δολοφονία του  καθηγητή Ιστορίας Πατί, καθώς και τις φονικές επιθέσεις που ακολούθησαν στη Νίκαια, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου τόσο συνηθίζονται οι υπεραπλουστεύσεις, οι απόλυτες απόψεις και η ραθυμία των ασπρόμαυρων εξηγήσεων, επανήλθε στη δημόσια συζήτηση η θεωρία της «σύγκρουσης των πολιτισμών».

Το φαινόμενο δεν είναι νέο.

Από τη δεκαετία του 1990, αρκετοί έχουν υποστηρίξει ότι η Δύση και το Ισλάμ βρίσκονται σε μια τροχιά πολιτικής, πολιτισμικής και θρησκευτικής σύγκρουσης. Το ζήτημα των μεταναστών ιδιαίτερα μετά την προσφυγική κρίση έχει γίνει ένα εκρηκτικό πολιτικό ζήτημα στην Ευρώπη.

Ο αντίκτυπος του τραύματος της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 είναι ακόμη ζωντανός και το ίδιο ισχύει για την παρουσία τόσο του θρησκευτικού εξτρεμισμού όσο και της τρομοκρατίας.

Χωρίς αμφιβολία το ζήτημα της ριζοσπαστικοποίησης και της τρομοκρατίας είναι σοβαρό και πρέπει να αντιμετωπιστεί.

Η συζήτηση όμως γύρω από την περιβόητη «σύγκρουση των πολιτισμών» είναι υπεραπλουστευτική και επικίνδυνη. Ο καθηγητής Βερέμης, σε ένα άρθρο του στο «Βήμα», το 2008, με τίτλο «Η σύγχυση των πολιτισμών», σημειώνει ότι η «προφητεία» του Huntington δεν οδήγησε τους Αμερικανούς στη σωστή πολιτική αλλά στην καταστροφή, εννοώντας το τραγικό θέατρο επιχειρήσεων στο Ιράκ και αλλού. Γράφει ο Βερέμης: «Πρόκειται βέβαια για προβληματική επιστημονικά εκλαΐκευση της Ιστορίας που δημιούργησε μια “αυτοτροφοδοτούμενη” πραγματικότητα, περισσότερο εικονική παρά αληθινή. Αυτοτροφοδοτούμενη γιατί συνέβαλε όσο κανένα άλλο βιβλίο στη στρεβλή αντίληψη της σχέσης μεταξύ πολιτισμών. Οι μεγαλύτερες συγκρούσεις στην Ιστορία είναι συνήθως ενδοπολιτισμικές (πρώτος και δεύτερος παγκόσμιος, η πλειάδα των εμφυλίων και των μεγάλων επαναστάσεων,) αλλά, έτσι και αλλιώς, οι πολιτισμοί δεν συγκρούονται. Ανταλλάσσουν ιδέες και στοιχεία και σπάνια βρίσκονται αντιμέτωποι στο πεδίο του πολέμου».

Και πράγματι, στη θεωρία του Huntington, όσο και πολλών σχολιαστών που την υποστηρίζουν, το Ισλάμ φαίνεται να υπάρχει μόνο σε τρία πλαίσια: στη γεωπολιτική και στις διεθνείς σχέσεις, στις τρομοκρατικές επιθέσεις και σε κοινωνικά ζητήματα που συνδέονται με την άνοδο του σαλαφισμού ή του πολιτικού Ισλάμ και σε συνδυασμό με τη συζήτηση περί συμβατότητας ή μη του Ισλάμ με τις κοσμικές αξίες.

Αυτές οι απόψεις απλοϊκά αποδίδουν αιμοδιψή χαρακτηριστικά στη θρησκεία του Ισλάμ, αγνοώντας ότι ο εξτρεμισμός αφορά μια μειονότητα μουσουλμάνων. Πέραν αυτού, τέτοιου είδους συλλογισμοί ισοπεδώνουν τις πολιτισμικές και ιστορικές δυνάμεις εντός του μουσουλμανικού κόσμου, παραμορφώνοντας την πραγματική φύση των κοινωνιών και των θρησκευτικών παραδόσεων καθώς και την ποικιλομορφία όχι μόνο μεταξύ των χωρών αλλά και των κοινωνιών εντός τόσο του μουσουλμανικού κόσμου όσο και των μουσουλμάνων που ζουν σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.

Στην Ευρώπη, όπου το Ισλάμ είναι η δεύτερη ή τρίτη μεγαλύτερη θρησκεία και όπου η ένταξη και ο πλουραλισμός αμφισβητούνται από την άνοδο της ισλαμοφοβίας και την απειλή της εσωτερικής τρομοκρατίας, μια προσέγγιση που βλέπει τις θρησκείες ως πηγή σύγκρουσης πολιτισμών είναι αδιέξοδη. Προβάλλει ένα μονολιθικό Ισλάμ και έναν μονολιθικό μουσουλμανικό κόσμο, καθώς και μια μονολιθική Ευρώπη. Στον σημερινό κόσμο, ο θρησκευτικός φανατισμός μπορεί να είναι πηγή σύγκρουσης και βίας αλλά οι θρησκείες μπορούν επίσης να γίνουν η βάση επίλυσης διαφορών καθώς και διαθρησκευτικού και διαπολιτισμικού διαλόγου.

Η Βασιλική Σουλαδάκη είναι διεθνολόγος