Η στιγμή της αλήθειας για {CR}την αμερικανική δημοκρατία

Κάποιες στιγμές στην Ιστορία – συχνά αφότου η σημαντική κοινωνική πρόοδος έχει προβληματίσει συγκεκριμένα κομμάτια της κοινωνίας – εμφανίζεται ένα άτομο στην πολιτική σκηνή που ισχυρίζεται ότι εκπροσωπεί κάτι μεγάλο και καινούργιο. Ικανός στην προώθηση του εαυτού του και στη συναισθηματική χειραγώγηση, ο άνδρας αυτός (είναι πάντα άνδρας) κερδίζει τις καρδιές και το μυαλό εκατομμυρίων με την υπερβολική αυτοπεποίθησή του. Σταδιακά, δημιουργείται μια κουλτούρα προσωπολατρίας γύρω του. Και παρότι έχει απειλήσει ή έχει χρησιμοποιήσει βία κατά την άνοδό του στην εξουσία, απολαμβάνει την υποστήριξη των πιστών, που τον βλέπουν ως σωτήρα ο οποίος θα ξαναφέρει την τάξη σ’ έναν διαλυμένο κόσμο.  

Αυτή η περιγραφή του αρχετυπικού αυταρχικού ηγέτη ταιριάζει σε αρκετούς σημερινούς πολιτικούς. Από τον Ζαΐρ Μπολσονάρο της Βραζιλίας και τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν της Τουρκίας έως τον Βλαντίμιρ Πούτιν στη Ρωσία και τον Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ, δεν είναι λίγοι αυτού του είδους οι ηγέτες που κυβερνούν σημαντικές, γεωπολιτικά, χώρες.  

Από τις αρχές του 2017, όταν ο Τραμπ ανέλαβε την εξουσία, οι ΗΠΑ έχουν ζήσει τη διάβρωση της δημοκρατίας και παρακολουθούν το ξεδίπλωμα μιας αυταρχικής ηγεσίας. Οι προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ αποτελούν δημοψήφισμα για τη νέα ανελεύθερη κατεύθυνση που ακολουθούν οι ΗΠΑ υπό έναν πρόεδρο που αποδέχεται τον ακροδεξιό εξτρεμισμό και ακολουθεί μια εξωτερική πολιτική βασισμένη σε συμμαχίες με δεσποτικούς ηγέτες σε όλο τον κόσμο, με τους οποίους κάνει συναλλαγές.  

Κάποιοι αμερικανοί σχολιαστές θεωρούν αστείο να χαρακτηρίζεται ο Τραμπ δεσποτικός ηγέτης. Τον βλέπουν ως πολύ αδύναμο και αστείο για να προκαλέσει σοβαρή ζημιά στην αμερικανική κοινωνία, ακόμα και στην περίπτωση επανεκλογής. Τον συγκρίνουν με βαθιά ανελεύθερα καθεστώτα όπως τη Ρωσία του Πούτιν και βλέπουν τι δεν έχει κάνει, δηλαδή δεν έχει φιμώσει την αντιπολίτευση ούτε έχει επιβάλει πλήρη έλεγχο στη δικαστική εξουσία και άλλους θεσμούς, λένε.

Ομως δεν είναι σωστή αυτή η σύγκριση. Κάθε σύγχρονος αυταρχικός ηγέτης ξεκίνησε σε μια κοινωνία με μεγάλες ελευθερίες και σταδιακά τις περιόρισε. Ειδικά τον 21ο αιώνα, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η ελευθερία αντικαταστάθηκε σταδιακά από δεσποτισμό. Ωστόσο, χωρίς μια ψύχραιμη ματιά σε όσα έκανε ο Τραμπ, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε πώς φτάσαμε σε αυτό το επικίνδυνο σημείο ή τι να περιμένουμε τις επόμενες εβδομάδες, μήνες ή χρόνια.  

Η ιστορία της προεδρίας των ΗΠΑ δεν βοηθά στην κατανόηση των δράσεων του Τραμπ, ξεκινώντας από τη σχέση του με τη ρεπουμπλικανική πολιτική ελίτ που στάθηκε δίπλα του σε όλα τα σκάνδαλα σεξ και διαφθοράς, την παραπομπή και την επονείδιστη κακοδιαχείριση της πανδημίας. Αντίθετα, πρέπει να κοιτάξουμε σε μοντέλα αυταρχικής «προσωπικής» ηγεσίας, όπου την εξουσία την έχει μόνο ένα άτομο, τα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα του οποίου συνήθως κυριαρχούν επί των εθνικών συμφερόντων. Σε αυτά τα καθεστώτα, το περιβάλλον και οι σύμμαχοι του ηγέτη που συμμετέχουν στη διαφθορά είναι εκείνοι οι οποίοι στελεχώνουν τις κυβερνητικές θέσεις.  

Η επιτυχία του Τραμπ στην εξημέρωση της πολιτικής τάξης είναι πιο σημαντική όταν κάποιος σκεφτεί ότι οι περισσότεροι αυταρχικοί ηγέτες δημιουργήθηκαν μέσα στα κόμματά τους, όπως ο Ερντογάν, ο Βίκτορ Ορμπαν ή ο Μπενίτο Μουσολίνι. Ο Τραμπ δεν διέθετε τέτοιο πολιτικό όχημα για τις φιλοδοξίες του. Ομως μέσα σε λίγα χρόνια κατάφερε να μεταμορφώσει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα σε άλλο ένα από τα προσωπικά του εγχειρήματα. Από την πλευρά τους οι Ρεπουμπλικανοί φαίνεται να θεωρούν τον Τραμπ ως μέσο για να επιτύχουν τους στόχους τους (προάσπιση της χριστιανικής ηγεμονίας, άρση ελέγχων σε μεγάλο κομμάτι της οικονομίας και μείωση της φορολογίας για τους πλούσιους). Σε αυτές τις εκλογές δεν είχαν άλλη πολιτική πλατφόρμα πέρα από τη «χωρίς όρους υποστήριξη προς τον Ντόναλντ Τραμπ» και έτσι  περιορίστηκαν στο να δίνουν τις δικές του μάχες, να κακολογούν τους εχθρούς του και να μην επιτρέπουν την παραπομπή του.  

Ετσι τώρα μπορούμε να αποδεχθούμε την πραγματικότητα. Οτι η αμερικανική πολιτική ζωή έχει στραφεί προς τον αυταρχισμό. Αλλά και ότι πρέπει να δώσουμε τη μάχη για να μη διαβρωθεί και άλλο η δημοκρατία. Οποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα των εκλογών, αυτό πρέπει να γίνει.  

Η Ρουθ Μπεν-Γκιατ, καθηγήτρια Ιστορίας και Ιταλικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, είναι ειδική στα αυταρχικά καθεστώτα και στους ηγέτες τους