Οι σεισμοί θα φέρουν την ύφεση όπως το 1999;

Ο σεισμός που έπληξε τη Σάμο και κυρίως τη Σμύρνη που οδήγησαν στην εύστοχη και άμεση ελληνική αντίδραση (επαφές Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και υπουργού Εξωτερικών Νίκου Δένδια με τον Ερντογάν και τον Τσαβούσογλου αντιστοίχως) γέννησε μνήμες από τη «σεισμική διπλωματία» του 1999, η οποία είχε οδηγήσει στη γνωστή ύφεση Ελλάδας – Τουρκίας που στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα έμοιαζε με προσέγγιση, όπως στη δεκαετία του 1930 με πρωτεργάτες τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Κεμάλ Ατατούρκ.

Υπάρχουν τέσσερα κοινά σημεία με τότε. Οπως και σήμερα, είχε προηγηθεί μια μεγάλη κρίση στην ελληνοτουρκικές σχέσεις, τότε με την υπόθεση Οτζαλάν που βρέθηκε (με εντολή του υπουργού Εξωτερικών Θ. Πάγκαλου, στην ελληνική πρεσβεία στο Ναϊρόμπι). Η Τουρκία επί χρόνια κατηγορούσε την Ελλάδα ότι βοηθούσε αφειδώς το ΡΚΚ (ειδικά επί των κυβερνήσεων του Ανδρέα Παπανδρέου) και θεώρησε ότι έπιασε τους Ελληνες στα πράσα να βοηθούν αυτούς που θέλουν να διαμελίσουν τη χώρα τους.

Αλλο κοινό στοιχείο είναι ότι τότε στην Τουρκία υπήρχε κυβέρνηση του Μπουλέντ Ετζεβίτ, με τη συμμετοχή των εθνικιστών του κόμματος του Μπαχτσελί (τώρα δεν συμμετέχει αλλά είναι ο κύριος σύμμαχος του Ερντογάν).

Τρίτο κοινό στοιχείο είναι ότι τότε δεν υπήρχε στους κόλπους των τουρκικών κομμάτων κάποιο κόμμα ή παράταξη που να επιζητεί άμεση βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, με εξαίρεση το Κόμμα της Μητέρας Πατρίδας του εκλιπόντος Μεσούτ Γιλμάζ.

Τέταρτο κοινό στοιχείο είναι ότι και τότε το Κυπριακό είχε σκιάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, έχοντας εξασφαλίσει την κυπριακή υποψηφιότητα στην ΕΕ και αποκλείσει την τουρκική υποψηφιότητα που η Αγκυρα επιθυμούσε διακαώς. Με αυτά τα δεδομένα οποιαδήποτε καλυτέρευση των ελληνοτουρκικών σχέσεων ή ακόμη περισσότερο μια ύφεση θεωρείτο απίθανη. Πάντως μόλις συνέβη ο καταστροφικός σεισμός οι Ελληνες, σε επίσημο και ανεπίσημο επίπεδο, έσπευσαν να εκφράσουν τη λύπη τους (και στη συνέχεια είχαμε και αμέριστη απτή βοήθεια που εκτιμήθηκε δεόντως από την άλλη πλευρά).

Είχε τότε δημιουργηθεί η εντύπωση, ειδικά στο ελληνικό και στο τουρκικό κοινό αλλά εν μέρει και διεθνώς, ότι η «σεισμική διπλωματία» είχε κάνει τη διαφορά που λίγο μετά οδήγησε στην άρση του ελληνικού βέτο από τον πρωθυπουργό Κώστα Σημίτη στο Ελσίνκι (Δεκέμβριος 1999) εδραιώνοντας έτσι την ελληνοτουρκική ύφεση. Ωστόσο τα πράγματα ήταν διαφορετικά από σήμερα και αυτό για τουλάχιστον έξι λόγους.

Πρώτον, είναι ο παράγοντας Ερντογάν, με τον άκρως αρνητικό και εμπρηστικό ρόλο του στα ελληνοτουρκικά, που δεν συγκρίνεται με τον Ετζεβίτ (ενός ανθρώπου με μεγάλη μόρφωση και καλλιέργεια που σε τίποτε δεν συγκρίνεται με τον αμόρφωτο και σκαιό Ερντογάν).

Δεύτερον, ήταν η ΕΕ που δέσποζε στον ορίζοντα ως αποτελεσματικός μοχλός για την Τουρκία, υπό την έννοια ότι η υποψηφιότητά της περνούσε από την καλυτέρευση των σχέσεων με την Ελλάδα. Τώρα η Τουρκία του Ερντογάν δεν ενδιαφέρεται για την ευρωπαϊκή της πορεία, συνεπώς ο μοχλός αυτός δεν υφίσταται.

Τρίτον, την επαύριον της Κρίσης των Ιμίων (1996) είχε δημιουργηθεί, για πρώτη φορά, ένας πυρήνας κοινωνίας πολιτών που είχε ταχθεί αναφανδόν υπέρ της βελτίωσης των σχέσεων Ελλάδας – Τουρκίας, με την ενεργή συμμετοχή διακεκριμένων διανοουμένων, πανεπιστημιακών, πρώην πρέσβεων, βετεράνων πολιτικών (Λεωνίδας Κύρκος, Μιχάλης Παπακωνσταντίνου, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Στέφανος Μάνος) και δημοσιογράφων, με πρόσβαση στο ίδιο τον πρωθυπουργό Σημίτη και στον Γιώργο Παπανδρέου.

Τέταρτον, λειτουργούσε το Greek-Turkish Forum, με τη συμμετοχή προσωπικοτήτων και από τις δύο χώρες (τέως πρέσβεων, διεθνολόγων καθηγητών, τέως ανώτατων στρατιωτικών),που προλείανε το έδαφος για την προσεχή ύφεση.

Πέμπτον, την επαύριον της κρίσης Οτζαλάν, όταν ευτυχώς τα ηνία του υπουργείου Εξωτερικών ανέλαβε ο Γιώργος Παπανδρέου, είχε επαφές με τον τούρκο ομόλογό του Ισμαήλ Τζεμ λόγω της κρίσης του Κοσόβου, με τις δύο κυβερνήσεις να ανησυχούν για τυχόν διατάραξη της εδαφικής ακεραιότητας και του απαραβίαστου των συνόρων στα Βαλκάνια (τότε μεταξύ των δύο ανδρών γεννήθηκε και μια από τις σπάνιες ελληνοτουρκικές φιλίες σε επίπεδο επιφανών πολιτικών).

Εκτον, στα τέλη Μαΐου ο Τζεμ έστειλε επιστολή στον Παπανδρέου για διμερή συνεργασία, με έμφαση στην καταπάτηση της τρομοκρατίας, στην οποία ο έλληνας υπουργός ανταποκρίθηκε, ευφυώς, με αντιπρόταση για συνεργασία σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Αποτέλεσμα ήταν η συνάντησή τους στη Νέα Υόρκη (30 Ιουνίου 1999), στην οποία αποφασίστηκε η συνεργασία σε θέματα «χαμηλής πολιτικής» («χαμηλής έντασης» όπως ελέχθη), όπως ο τουρισμός, η οικονομική – εμπορική συνεργασία, το περιβάλλον, οι πολιτιστικές σχέσεις, η ασφάλεια του πολίτη, κ.ά. Δηλαδή, αντιθέτως με σήμερα, η ελληνοτουρκική ύφεση είχε μπει στ’ αυλάκι δύο μήνες πριν από τους σεισμούς. Αυτό που κυρίως έκαναν οι σεισμοί τότε ήταν να βελτιωθεί αισθητά το κλίμα και στο επίπεδο της κοινής γνώμης και έτσι τον Δεκέμβριο να μπορεί να προκύψει η άρση του ελληνικού βέτο.

Καταλήγοντας, είναι τελείως απίθανο να υπάρξει ριπλέι αυτού που συνέβη το 1999. Ωστόσο μια μερική βελτίωση του κλίματος θα ήταν καλοδεχούμενη, στην καλύτερη δυνατή περίπτωση προετοιμάζοντας το έδαφος για τις διερευνητικές συνομιλίες.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας πέντε βιβλίων στα ελληνικά και στα αγγλικά για την ελληνοτουρκική διένεξη, με πιο πρόσφατο το «Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειος. 50 + 1 όψεις των ελληνοτουρκικών διενέξεων» (Αθήνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, 2020)