Κυπριακό: Προς μια «νέα πραγματικότητα»

Πού πάμε; Αυτό το ερώτημα τίθεται επιτακτικά μετά τις τελευταίες εξελίξεις στο Κυπριακό: την εκλογή Ερσίν Τατάρ στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων, τα όσα δήλωσαν Ερντογάν και Τατάρ στην Αγκυρα, το πρόσφατο άνοιγμα της παραλιακής οδού της περίκλειστης πόλης των Βαρωσίων. Μετά το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά το 2017, ο τούρκος υπουργός Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου μίλησε για «εναλλακτικές λύσεις», συμπεριλαμβανομένης και αυτής των «δύο κρατών», την οποία συζήτησε, όπως αποκάλυψε, και με τον κύπριο πρόεδρο. Τρία χρόνια απραγίας μετά, αυτή η θέση επαναλαμβάνεται με τον πιο επίσημο τρόπο από τον Ταγίπ Ερντογάν: «Εχει γίνει αντιληπτό ότι οι παρούσες παράμετροι δεν οδηγούν πουθενά τη διαδικασία που υπήρξε εδώ και μισό αιώνα. Τόνισα ότι η ομοσπονδία δεν θα μπορούσε πλέον να είναι ένα έγκυρο μοντέλο για λύση και ότι χρειάζονται νέες ιδέες. Πρέπει πλέον να τεθεί στο τραπέζι η λύση των δύο κρατών».

Αυτές οι αρνητικές εξελίξεις αποδεικνύουν, για ακόμα μια φορά, ότι η άγονη παρέλευση του χρόνου «τσιμεντώνει» τη διχοτόμηση και απομακρύνει μια λύση διζωνικής-δικοινοτικής ομοσπονδίας, στο πλαίσιο της οποίας προνοείτο πάντοτε σημαντική επιστροφή εδαφών. Αρκεί να θυμηθούμε χαρακτηριστικά ότι το 2004 στο Σχέδιο Ανάν ήταν δεδομένη η επιστροφή της Μόρφου και της Αμμοχώστου. Το 2017 έγινε σκληρή προσπάθεια για να συμπεριληφθεί η Μόρφου στα εδάφη που θα επιστρέφονταν. Και το 2020 στον ορίζοντα προβάλλει έντονα και για πρώτη φορά η πιθανότητα να χάσουμε και την Αμμόχωστο. Επιπρόσθετα, η αλλοίωση του δημογραφικού και πολιτισμικού χαρακτήρα των Κατεχομένων συνεχίζεται, οι ελληνοκυπριακές περιουσίες εξακολουθούν να γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης και δεν έχει φύγει ούτε ένας τούρκος στρατιώτης.

Η τουρκική πλευρά, εκμεταλλευόμενη τα λάθη της ελληνικής πλευράς, την απογοήτευση μεγάλου μέρους της τουρκοκυπριακής κοινότητας και την κόπωση του διεθνούς παράγοντα, θα προσέλθει στην επόμενη διαπραγμάτευση βάζοντας στο τραπέζι τις λεγόμενες «νέες ιδέες», οι οποίες έχουν ως κοινό παρονομαστή τη νομιμοποίηση του διχοτομικού στάτους κβο. Πέραν της μαξιμαλιστικής θέσης των «δύο κρατών», η ελληνοκυπριακή πλευρά θα βρεθεί αντιμέτωπη και με το σενάριο της «ταϊβανοποίησης» των υπό τουρκικό έλεγχο εδαφών. Δηλαδή, την αναβάθμισή τους σε μια «οντότητα» η οποία, ενώ δεν θα αναγνωρίζεται διεθνώς ως ξεχωριστό κράτος, θα έχει οικονομικές και άλλες συνεργασίες τόσο με ευρωπαϊκές όσο και με τρίτες χώρες.

Αυτά και άλλα είναι τα εφιαλτικά σενάρια τα οποία η ελληνοκυπριακή πλευρά σύντομα θα αντιμετωπίσει. Καμία τριμερής συνεργασία, κανένα «βέτο» ή «κυρώσεις» είναι ικανά να αποτρέψουν τη διολίσθηση σε μια μορφή νομιμοποίησης της διχοτόμησης, η οποία θα είναι μια μόνιμη πηγή ανασφάλειας και κρίσεων με αρνητικό αντίκτυπο για το σύνολο.

Η μόνη ελπίδα ανακοπής αυτής της επικίνδυνης πορείας (υπό την προϋπόθεση, βέβαια, ότι ο στόχος παραμένει ακόμα μια λύση επανένωσης) είναι να αναλάβει τώρα η ίδια η ελληνοκυπριακή πλευρά τολμηρές πρωτοβουλίες για συνολική λύση το συντομότερο, πείθοντας με πράξεις τόσο τον ΓΓ του ΟΗΕ όσο και την Ευρωπαϊκή Ενωση για τις ειλικρινείς προθέσεις της. Προς αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει να αξιοποιήσει άμεσα το «Πλαίσιο Γκουτέρες», την πρόθεση της ΕΕ για ενεργή εμπλοκή σε μια νέα διαδικασία καθώς και την πιθανή εκλογή Μπάιντεν στην προεδρία των ΗΠΑ στις 3 Νοεμβρίου.

Η πολιτική της καθυστέρησης και της συντήρησης, η πρόταξη επιμέρους διευθετήσεων αντί της συνολικής λύσης, καθώς και οι τακτικισμοί είναι αδιέξοδες μέθοδοι που, αργά ή γρήγορα, θα μονιμοποιήσουν το διχοτομικό στάτους κβο χωρίς κανένα ουσιαστικό κέρδος ή αντάλλαγμα για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι, χωρίς αλλαγή πολιτικής, το στενό παράθυρο ευκαιρίας σύντομα θα κλείσει. Και τότε οι «νέες ιδέες» της Τουρκίας θα γίνουν και η «νέα πραγματικότητα».

Ο Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος