Σιωπηλοί αυτόπτες μάρτυρες

Αυτή τη φορά τα ελληνικά social media και οι τοποτηρητές τους στη δημόσια σφαίρα δεν συμμετείχαν στον νεότερο πολιτισμικό πόλεμο. Ο αποκεφαλισμός του καθηγητή Σαμιέλ Πατί από τον 18χρονο Αμπντουλάχ Αμπουγεζιντβίτς Α. έμοιαζε παράδοξα μακρινός. Αλλά ούτε το κυβερνών κόμμα ή τα κόμματα της αντιπολίτευσης έκαναν ανακοινώσεις. Το ζήτημα δεν απασχόλησε τις δημοσιογραφικές ενώσεις και – γιατί όχι; – τις ενώσεις που εκπροσωπούν εργαζομένους στη μέση εκπαίδευση. Το τελευταίο κρούσμα ισλαμιστικής τρομοκρατίας καλύφθηκε με βολικό πέπλο σιωπής. Κι όμως, θα περίμενε κανείς από τους «ιδιοκτήτες της ευαισθησίας» να σαλπίσουν τον αγώνα κατά της δογματικής μισαλλοδοξίας, όπως το επιχειρούν συχνά-πυκνά για εγχώρια κατανάλωση. Αυτή τη φορά ο ελέφαντας έμεινε στο δωμάτιο ενός γαλλικού σχολείου – ακόμη και όταν διαπράχθηκε το έγκλημα.

Τα άλλοτε σπαραξικάρδια και «λαλίστατα» πληκτρολόγια σίγησαν. Σαν να μην μπορούσαν να μετασχηματίσουν το γεγονός. Κι όμως, το γεγονός μιλούσε από μόνο του: ο 18χρονος, που ζούσε στη Γαλλία από τα 8 του, αποκεφάλισε τον καθηγητή Γυμνασίου, επειδή ο τελευταίος έδειξε σκίτσα του Μωάμεθ μέσα στην τάξη, στο πλαίσιο μαθήματος για την ελευθερία της έκφρασης. Αν την προηγούμενη φορά, στο Μπατακλάν, στόχος ήταν η ψυχαγωγία των νέων flaneur, αυτή τη φορά ήταν ο πυρήνας της κοινωνικοποίησής τους.

Η σιωπή κρύβει ενίοτε την ενοχή. Από την περίοδο της τρομοκρατικής επίθεσης στους Δίδυμους Πύργους μέχρι σήμερα η καταδίκη των ισλαμιστικών κύκλων δεν ήταν ποτέ καθολική ούτε άνευ όρων. Στην ευρωπαϊκή και ελληνική δημόσια σφαίρα έχει προσλάβει μάλιστα διαφορετικές μορφές. Για μια ορισμένη «ιντελιγκέντσια», με μαρξίζουσες αναφορές, λειτουργεί ακόμη το ερμηνευτικό σχήμα «η δράση φέρνει αντίδραση». Είναι η βία – των ισλαμιστών – που επανέρχεται ως μαμή της Ιστορίας, με συνευθύνη των δυτικών. «Φονιάδες των λαών ιμπεριαλιστές, οι βόμβες σας γεννάνε τους τζιχαντιστές» έγραφε το σύνθημα του φολκλορικού αντιιμπεριαλισμού στην πορεία του Πολυτεχνείου το 2015. Λεπτομέρεια: οι επιθέσεις στο Μπατακλάν και τα μπαρ του Παρισιού είχαν γίνει τέσσερις ημέρες πριν.

Την περίοδο εκείνη, όταν η ευρωπαϊκή συνείδηση πενθούσε στα τυφλά χωρίς ανάγκη από δεκανίκια, ήταν διάχυτη μια δεύτερη μορφή αντίδρασης: η «οργισμένη σιωπή της ουδετερότητας». Το μαστίγωμα του δυτικού πολιτισμού και ο συμψηφισμός των φανατισμών («μήπως και οι δικοί μας τα ίδια δεν έκαναν στις Σταυροφορίες;»). Δεν έχει απολέσει την ισχύ του αυτό το δόγμα. Για κάθε ανάρτηση που στιγματίζει μια επίθεση ακολουθεί ένα υστερόγραφο που υποδεικνύει την αντίρροπη ευθύνη των δυτικών. Με τον τρόπο αυτόν απονέμεται υποθετικά δικαιοσύνη και διαφημίζεται η οφειλόμενη ευαισθησία απέναντι στα θύματα. Πρόκειται για έναν γλυκερό ευσεβισμό της συμπάθειας, που καταδικάζει την τρομοκρατία, υπό την προϋπόθεση ότι μέρος της οφείλεται στα αμαρτήματα της Δύσης. Ακόμη και στην περίπτωση του «Charlie Hebdo» είχαν εκφραστεί ενστάσεις στην Ελλάδα για το κατά πόσο σατιρικό είναι και αν παίζει το χαρτί της πρόκλησης.

Η κρίση με τα σκίτσα του Μωάμεθ το 2005 και η επίθεση στα γραφεία του γαλλικού περιοδικού, δέκα χρόνια αργότερα, είχαν αναδείξει μία ακόμη πτυχή του δράματος: κι αν, όντως, προσβάλλονται οι μουσουλμάνοι; Ο διάλογος δεν έχει τελεσιδικήσει από τότε, καθώς αντικρούει στο αίτημα να αποδεικνύεται η προσωπική προσβολή που επικαλείται ο κάθε πολίτης. Αντιθέτως, έχει τελεσιδικήσει η δολοφονική πρακτική του ISIS και εξτρεμιστικών οργανώσεων: στα κέντρα ελευθερίας της έκφρασης (Charlie Hebdo), σε χώρους ψυχαγωγίας (Μπατακλάν το 2015, Νίκαια στην εθνική εορτή της 14ης Ιουλίου 2016), στην εκπαίδευση (Σαμιέλ Πατί, τρία παιδιά και ένας δάσκαλος σε εβραϊκό σχολείο της Τουλούζης το 2015).

Στην περίπτωση του 18χρονου Τσετσένου δεν έλειψε μία από τις κυρίαρχες ερμηνείες: ένα ακόμη μοναχικό θύμα του ρατσισμού που, οπλισμένο από την πίστη του μάρτυρα, φτάνει ως τη δολοφονία ενός «βλάσφημου» και τη φαντασιακή τιμωρία της άπιστης Δύσης. Μόνο που δεν είναι μοναχικό: πριν από την επίθεση, τη διαπόμπευση του καθηγητή είχαν ενορχηστρώσει γονείς μαθητών. Ούτε προκύπτει – μέχρι σήμερα – ότι υπήρξε θύμα ρατσισμού. Διέθετε το καθεστώς του πρόσφυγα από το 2010, προφανώς στο πλαίσιο της δύσκολης κοινωνικής ενσωμάτωσης. Η ριζοσπαστικοποίηση των τζιχαντιστών, ωστόσο, έχει σταματήσει να ερμηνεύεται με το λυσάρι της φτώχειας, εδώ και χρόνια, ειδικά στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου Ισλάμ. Ειδικά όταν διαμορφώνεται σε μεντρεσέδες, αλλά δικτυώνεται στα λάπτοπ του Κέιμπριτζ και της Σορβόννης.

«ΝΗΜΑΤΑ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑΣ». Ο αποκεφαλισμός στο Παρίσι αναδεικνύει επίσης τα υπόγεια «νήματα εχθρότητας» που αναφέρουν ο Ιαν Μπουρούμα και ο Αβισάι Μαργκαλίτ: «Εχθρότητας… προς την πόλη, σύμβολο του αλαζονικού, αχόρταγου, παρακμιακού και απάτριδος κοσμοπολιτισμού· προς το δυτικό πνεύμα, όπως εκδηλώνεται στο πλαίσιο της επιστήμης και της λογικής· προς την καθεστηκυία τάξη του αστού, το αντίθετο του οποίου είναι ο ήρωας με την αυτοθυσία του· και προς τον αλλόθρησκο, που πρέπει να αφανιστεί» («Δυτικισμός», εκδ. Κριτική, 2007, μτφ. Ξενοφών Γιαταγάνας). Αν εξαιρέσει κανείς την τελευταία συνθήκη, μπαίνει στον πειρασμό να αναρωτηθεί κατά πόσο «κατανοούν» αντίστοιχες ερμηνείες οι εγχώριοι υπερασπιστές του συμψηφισμού των φανατισμών.