Μεσαία τάξη: {LF}τα νέα δεδομένα

Μεσαία τάξη:
τα νέα δεδομένα

Μήπως τελικά η μεσαία τάξη είναι ακόμα εδώ; Μήπως θα πρέπει να ξανασυζητήσουμε και να ξαναδούμε τα δεδομένα;

Προκαταβολικά να συμφωνήσουμε ότι στη μεσαία τάξη βασίστηκε η συναίνεση των μεταπολεμικών κοινωνιών στον δυτικό κόσμο. Τα μεσαία στρώματα, παραδοσιακά και νέα, αποτέλεσαν την εγγύηση της καπιταλιστικής επέκτασης του 20ού αιώνα.

Χρησιμοποιώντας όχι μόνο εισοδηματικά κριτήρια αλλά και πολιτισμικά στην απασχόληση και στον καταμερισμό εργασίας, αλλά και το μορφωτικό επίπεδο, θα λέγαμε ότι δύο υποσύνολα, η παραδοσιακή και η νέα μικροαστική τάξη, εντάσσονται στην ίδια τάξη, παρά τη διαφορετικότητά τους. Ουσιαστικά έχουν πολύ συχνά κοινή στάση τόσο στην αστική και την εργατική τάξη όσο και στο κράτος.

Στην Ελλάδα έχουμε μια πραγματικά διευρυμένη μεσαία τάξη που αποτελεί το πολυπληθέστερο κοινωνικό στρώμα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Η μεσαία τάξη, άλλοτε ως «νοικοκυραίοι» και άλλοτε ως «μικρομεσαίοι», αποτέλεσε τη βάση της πολιτικής και οικονομικής διευθέτησης, η οποία σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη πολιτικά και κοινωνικά περίοδο διασφάλισε το νομιμοποιητικό έρεισμα της εξουσίας των πολιτικών και οικονομικών ελίτ της χώρας.

Στην Ελλάδα η παραδοσιακή μικροαστική τάξη συνεχίζει να κατέχει μια κεντρική θέση, αφού για παράδειγμα σήμερα, το 2020, υπάρχουν 800.000 micro επιχειρήσεις.

Ωστόσο τα πράγματα – ιδιαίτερα για την παραδοσιακή μεσαία τάξη – φαίνεται να δυσκολεύουν με την τρέχουσα κρίση COVID-19. Οσοι δεν μπορέσουν να μετασχηματιστούν είναι πιθανόν να μην αντέξουν. Παράλληλα όμως όλο και νέες μικρές επιχειρήσεις εμφανίζονται βασισμένες και αξιοποιώντας τη νέα τεχνολογία. Μήπως επομένως η μεσαία τάξη στην Ελλάδα είναι όχι μόνο παρούσα, αλλά και συνεχίζει να διαδραματίζει έναν κεντρικό ρόλο παρά τις «ήττες» που έχει υποστεί;

Η Βάλια Αρανίτου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου
Κρήτης

Πανδημία και κοινωνία: ερευνητικά ευρήματα
και διδάγματα πολιτικής

Η πανδημία COVID-19 συνιστά μια πρωτοφανή πρόκληση για την κοινωνία, την οικονομία και το σύστημα υγείας. Πρόκειται για ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας χωρίς σύνορα, του οποίου η υπέρβαση αφενός προϋποθέτει ευρείες συνεργασίες σε ερευνητικό και οικονομικό επίπεδο και αφετέρου απαιτεί ιδιαίτερους χειρισμούς μέχρι την εξεύρεση λύσεων σε επίπεδο πρόληψης και θεραπείας. Η χώρα μας επέδειξε γρήγορα αντανακλαστικά κατά την πρώτη φάση της πανδημίας, με αποτέλεσμα να επιτύχει τη συγκράτηση του αριθμού των κρουσμάτων και την ανταπόκριση του συστήματος υγείας. Επιπλέον, η όλη διαχείριση συνέβαλε καθοριστικά στην τήρηση των μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης από τους πολίτες, οι οποίοι σε πρόσφατη έρευνα καταγράφουν αύξηση της εμπιστοσύνης στο κράτος και τους θεσμούς του σε ποσοστό που υπερβαίνει το 40%. Στα θετικά της πρώτης φάσης της πανδημίας καταγράφεται και η επιβεβαίωση του υποστηρικτικού ρόλου των άτυπων δικτύων (οικογένεια, κοινωνικό περιβάλλον κ.λπ.), η οποία ενίσχυσε το αίσθημα ασφάλειας απέναντι στην πανδημία.

Είναι αρκετό όμως το πολιτικό και κοινωνικό κεφάλαιο, το οποίο διαμορφώθηκε κατά την πρώτη φάση της πανδημίας, για την ασφαλή και αποτελεσματική αντιμετώπιση της επόμενης φάσης ή άλλων αντίστοιχων απειλών στο μέλλον; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, ενδελεχή αξιολόγηση των δυνατοτήτων του συστήματος υγείας σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Σημειώνεται ότι η ανάγκη για μια ριζική αναμόρφωση του υγειονομικού τομέα έχει ήδη τεκμηριωθεί πριν από την πανδημία στον σχετικό επιστημονικό διάλογο, στο πλαίσιο του οποίου διατυπώνεται και ένα ισχυρό, αντίστοιχο κοινωνικό αίτημα (πάνω από το 80% του πληθυσμού θεωρεί αναγκαία τη μεταρρύθμιση του συστήματος υγείας). Ωστόσο, ο ίδιος πληθυσμός εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις απέναντι στις μεταρρυθμίσεις γενικώς (το 70% δηλώνουν αρνητικοί), εύρημα το οποίο αντανακλά ένα γενικευμένο έλλειμμα εμπιστοσύνης της κοινωνίας απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Και η υπέρβαση αυτού του ελλείμματος είναι εφικτή μόνο μέσω της υλοποίησης των αναγκαίων – και τεκμηριωμένων ως προς τον προσανατολισμό και το περιεχόμενο – μεταρρυθμίσεων, όσο ακόμα το πρόσημο της εμπιστοσύνης προς το κράτος και τους θεσμούς του είναι θετικό…

Ο Κυριάκος Σουλιώτης είναι καθηγητής Πολιτικής Υγείας στη Σχολή Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Να την τσακίσουμε
τη νοσταλγία μας!

Παιδιά όλοι μας της μεσαίας τάξης (στις διαβαθμίσεις και στις αποχρώσεις της οποίας είχε φτάσει να ανήκει κατά τη Μεταπολίτευση ίσως και το εβδομήντα τοις εκατό των Ελλήνων), φυσικό και θεμιτό είναι να τη νοσταλγούμε, να την εξιδανικεύουμε, να προσβλέπουμε στην παλιγγενεσία της. Να εκπλησσόμαστε ακόμα ακόμα που η μεσαία τάξη στην Ελλάδα καταβαραθρώθηκε και εκφυλίστηκε κατά τα τελευταία δέκα χρόνια.

Οφείλουμε να αποστασιοποιηθούμε από τους εαυτούς μας ώστε να συνειδητοποιήσουμε το προφανές. Οτι ποτέ καμιά κατάσταση πραγμάτων δεν άντεξε πάνω από λίγες δεκαετίες. Πως κανείς από τις προηγούμενες γενιές δεν βάδισε αδιατάρακτα από τη νιότη προς την ωριμότητα και το γήρας στο ίδιο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο είχε γαλουχηθεί. Οι ζωές τους, αντιθέτως, έβριθαν από κραδασμούς, ανατροπές, καταστροφές. Κι όταν ακόμα οι ισορροπίες τελικά αποκαθίσταντο, αυτό γινόταν κατά την περίφημη φράση του Λαπεντούζα στον «Γατόπαρδο»: «Για να μείνουν όλα όπως είναι, πρέπει όλα να αλλάξουν».

Ο,τι αποκαλούμε σήμερα «καταστροφή» της καθ’ ημάς μεσαίας τάξης θα είχε συμβεί και αν δεν είχε χρεοκοπήσει το κράτος το 2010. Και αν δεν μας είχε πλήξει, το 2020, η πανδημία. Εφόσον η παγκοσμιοποίηση – η οποία φαντάζει νομοτελειακή – μεταφέρει το παραγωγικό κέντρο βάρους του πλανήτη. Εφόσον η τρίτη τεχνολογική επανάσταση βρίσκεται ήδη εντός των πυλών και αλλάζει άρδην την καθημερινότητα των ανθρώπων όπου γης. Θα αποτελούσε ευσεβή πλην κωμικό πόθο η Ελλάδα να περάσει δίπλα ή κάτω ή πάνω από όλα αυτά…

Ανατέλλει, φοβάμαι, ένας καινούργιος κόσμος, πρωτόγνωρα πολωμένος. Με την πολύ μεγάλη πλειονότητα των πολιτών – ακόμα και όσους θα αποκαλούνται μέλη της ανασυσταθείσης «μεσαίας τάξης» – να ζουν ευτελώς. Να κατοικούν φέρ’ ειπείν στις κακογερασμένες αθηναϊκές πολυκατοικίες των 60s και των 70s. Η διατροφή τους να είναι επιπέδου φαστ-φουντ. Η διασκέδασή τους στον καναπέ απέναντι σε μια οθόνη. Η κοινωνικοποίησή τους διαδικτυακή. Να θάλλει, από την άλλη, μια ευάριθμη κοσμοπολίτικη ελίτ η οποία θα απολαμβάνει: παιδεία, ταξίδια, έρωτα, διασκέδαση, γαστριμαργικές εξτραβαγκάντζες. Τη θέα ενδεχομένως της Ακρόπολης από τις πολυτελείς κατοικίες που θα έχουν ανεγερθεί στο Ελληνικό…

Οσοι θεωρούν την παραπάνω προοπτική αποτρόπαια πρέπει να ανασκουμπωθούν. Να δημιουργήσουν μια καινή προοδευτική πολιτική ατζέντα. Απαλλαγμένη από αγκυλώσεις, από έωλες κοινοτοπίες, από νοσταλγικότητα. Ικανή να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του μέλλοντος.

Ο Χρήστος Χωμενίδης είναι συγγραφέας

Αρνητές της πανδημίας:
τι ενώνει αυτό
το ετερόκλητο πλήθος;

…Εχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε τους διαδηλωτές ως ιδεολογικά ομοιογενείς ομάδες. Εδώ, όμως, δεν ισχύει αυτό. Εντάξει, οι διαδηλωτές του περασμένου Αυγούστου αντιτίθενται στα μέτρα περιορισμού της πανδημίας, αλλά δεν το κάνουν όλοι για τον ίδιο λόγο. Αρα, τι κοινό έχουν όλοι αυτοί (εκτός από μια ολοφάνερη καχυποψία, έως και εχθρότητα, απέναντι στα μέσα ενημέρωσης);

Ο γερμανός κοινωνιολόγος Simon Teune, ο οποίος ειδικεύεται στη μελέτη των κινημάτων διαμαρτυρίας, έχει μιλήσει αυτόν τον καιρό σε αρκετά γερμανικά και διεθνή μέσα ενημέρωσης. Επικοινώνησα, λοιπόν, κι εγώ μαζί του και μου είπε ότι αυτές τις μέρες βρίσκεται σε εξέλιξη μια έρευνα για να διαπιστωθεί το προφίλ των διαδηλωτών. Ωστόσο, ο Teune έχει στο μεταξύ διαμορφώσει, εμπειρικά, μια γνώμη. Θεωρεί ότι οι διαδηλωτές δεν είναι άνθρωποι που έμειναν άνεργοι ξαφνικά λόγω των περιοριστικών μέτρων. Η γνώμη του είναι πως προέρχονται από τη μεσαία τάξη και ότι έχουν μάλλον υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Και είναι πολύ πιθανό ότι αγωνιούν για τις οικονομικές επιπτώσεις που θα έχει η πανδημία. Εκτιμά, μάλιστα, ότι πρόκειται για πολίτες που δεν έχουν εμπειρία από διαδηλώσεις. Κατά τον Teune, τέλος, θα ήταν μεγάλο λάθος να τους βάλουμε την ταμπέλα του ψεκασμένου και να τους ξεχάσουμε.

Η Κατερίνα Οικονομάκου είναι δημοσιογράφος

Φόβοι και προσδοκίες των μεσαίων στρωμάτων

Το θέμα δεν είναι αν έχει καταστραφεί ή διαλυθεί η μεσαία τάξη, αλλά εάν αυτή μπορεί να υπάρξει ξανά με όρους προ κρίσης ή προ πανδημίας. Η απάντηση είναι προδήλως αρνητική, όπως άδηλο είναι και το μέλλον της χώρας λόγω της εξαιρετικής ρευστότητας και του εν πολλοίς κινδυνώδους χαρακτήρα των κοινωνικο-οικονομικών εξελίξεων. Ο,τι έχει περισωθεί οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην  οικογένεια και στο οικογενειακό μέγεθος πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων, αλλά και στη φοροαπο(δια)φυγή.

Από επιστημολογική έποψη, αντιμετωπίζουμε πρόβλημα όταν μιλάμε  για μεσαία τάξη, όπως φυσικά για την εργατική, την αστική ή/και την αγροτική. Μιλάμε γι’ αυτές ως εάν επρόκειτο για υποστασιοποιημένες συλλογικές οντότητες που εκδηλώνονται με λίγο ως πολύ ενιαία συμπεριφορά. Οντας ανοικτό το ζήτημα του ορισμού των τάξεων, προτιμώ τον όρο μεσαία στρώματα, που στην κοινωνική ιεραρχία αλληλοσυσχετίζονται με τα ανώτερα και κατώτερα στρώματα. Σε πρόσφατη έρευνα στο ΕΚΚΕ βρήκαμε ότι μεσούσης της πανδημίας άτομα μεσαίων εισοδημάτων εκδήλωσαν φόβο περισσότερο από εκείνα των ανώτερων και λιγότερο των κατώτερων εισοδημάτων. Με τον ίδιο «ενδιάμεσο» τρόπο έκριναν ότι η χώρα θα βγει τραυματισμένη από την  πανδημία. Περίπου το 17% των ερωτώμενων από τα μεσαία στρώματα δήλωσε ότι ο κορωνοϊός είναι απάτη και η καραντίνα υπερβολή. Στο ότι η πολιτισμική πολυμορφία διαβρώνει την κοινωνική συνοχή, οι ερωτώμενοι από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα συμφώνησαν πολύ λιγότερο εν συγκρίσει προς εκείνους των κατώτερων στρωμάτων. Γενικότερα, για τη μελέτη του συναισθηματικού και πολιτισμικού κεφαλαίου των μεσαίων στρωμάτων απαιτείται συστηματική παραγωγή και επεξεργασία εμπειρικών δεδομένων.

Ο Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και πρόεδρος ΕΚΚΕ

«Εκτακτο καθεστώς»

Με έναν περίεργο τρόπο το «έκτακτο καθεστώς» που ζούμε εξαιτίας της πανδημίας ίσως να αποτελεί το φιλί της ζωής της ταραζόμενης μεσαίας τάξης, αν δεν συνιστά τον επιθανάτιο βρόγχο της. Και τα δύο ενδεχόμενα είναι ανοιχτά. Η συγκυρία της πανδημίας έδειξε δύο ενδιαφέρουσες προοπτικές ως προς τη μεσαία τάξη και την επανα-ενοποίηση των βιωμάτων της.

Οι δύο αυτές πρώτες φάσεις της πανδημίας μάς δείχνουν ότι η ελληνική κοινωνία και η σημαίνουσα μεσαία τάξη της μπορούν να λειτουργήσουν με δύο τρόπους. Οπως φάνηκε την περίοδο της καραντίνας, η μεσαία τάξη μπορεί να ξαναβρεί μια χαλαρή συνεκτικότητα, όπως στο παρελθόν, όταν το κράτος παίρνει και πάλι τον κεντρικό ρόλο. Οταν λειτουργεί όχι προτρεπτικά και «φιλελεύθερα» αλλά κανονιστικά και προληπτικά. Η μεσαία τάξη ξαναβρήκε μια διαμεσολαβημένη ομόνοια όχι μόνο μπροστά στον κίνδυνο της υγείας, αλλά όταν άρχισε να μπαίνει το ζητούμενο της κρατικής προστασίας σε πρώτη μοίρα και όταν η ελληνική κοινωνία πρωτοπόρησε σε αυτό σε σχέση με πολλές άλλες δυτικές κοινωνίες. Οταν ένα παγκόσμιο πρόβλημα αντιμετωπίστηκε με εθνικούς όρους, όχι τόσο ιατρικά όσο διαχειριστικά. Οταν η ιδιωτική σφαίρα λειτούργησε ως βατήρας της δημόσιας και η οικογένεια λειτούργησε ως καταφύγιο αλλά και διαγενεακός δεσμός αλληλεγγύης. Τέλος, όταν η τεχνολογία της επικοινωνίας ξανάγινε εργαλείο συνεννόησης-συνεύρεσης και όχι παρανόησης και διάκρισης.

Η διαχείριση του πανδημικού ρίσκου μετά το τέλος της καραντίνας, η στιγμή δηλαδή που έπρεπε να βγούμε έξω και να εφεύρουμε αλλά και να τηρήσουμε τους όρους κοινωνικής απόστασης, ανέδειξε σε μεγάλο βαθμό όλες τις γνωστές ελληνικές κοινωνικές αποκλίσεις που κάνουν τη μεσαία τάξη όχι βιωματική περιοχή συνύπαρξης και συναίνεσης αλλά εντεινόμενης διαφοροποίησης και σύγκρουσης. Τόσο η πολιτική ηγεσία όσο και το κοινωνικό σύνολο έχασαν σε μεγάλο βαθμό την πυξίδα και την εγρήγορση που έδειξαν τους πρώτους μήνες, Ετσι έκαναν την εμφάνισή τους η παραγνώριση του κινδύνου και η συνωμοσιολογία στα social media, το γονικό ταμπού της παιδικής ηλικίας που αμφισβήτησε τη χρήση μάσκας στα σχολεία, ακοινώνητες συμπεριφορές είτε στα «στέκια» της μεταμοντέρνας διασκέδασης (βλ. μπιτς μπαρ) είτε στις παραδοσιακές τελετές (γάμοι – βαφτίσια – πανηγύρια).

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι λέκτορας Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ

ΚΥΚΛΟΣ ΙΔΕΩΝ IΙ:  Οι μετασχηματισμοί, οι ασυμμετρίες και τα πιθανά αδιέξοδα του πολιτικού συστήματος

Κομματικό σύστημα στη «μετά τα μνημόνια» εποχή

Οι εθνικές εκλογές του 2019 έκλεισαν μια σειρά εκλογών που θα τις χαρακτηρίζαμε κομβικές, υπό την έννοια ότι διαμόρφωσαν το χαρακτήρα ενός νέου κομματικού συστήματος, μετά την κατάρρευση αυτού που είχε κυριαρχήσει για σχεδόν 35 χρόνια (1977-2012).

Οι τελευταίες εκλογές επαναφέρουν το κομματικό σύστημα σε μια ρότα δικομματισμού μετά από μια περίοδο, που ο κατακερματισμός υπήρξε έντονος και η κυκλοθυμία του εκλογικού σώματος ορμητική. Σε αυτήν την φάση λοιπόν έχουμε μια τάση επιστροφής σε έναν, προς το παρόν, «καχεκτικό δικομματισμό» καθώς ούτε η δύναμη του πρώτη κόμματος ούτε και το άθροισμα της δύναμης των δύο μεγάλων κομμάτων φτάνουν στα επίπεδα που ο προηγούμενος κύκλος (ΠΑΣΟΚ-ΝΔ) μας είχε συνηθίσει.

Θα είναι αυτός ο δικομματισμός ισόρροπος ή μήπως ένα από τα δύο κόμματα (εν προκειμένω η ΝΔ) θα κυριαρχήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα; Η απάντηση είναι δύσκολη. Η δημοσκοπική και ιδεολογική ηγεμονία της ΝΔ μπορούν να αντέξουν στο χρόνο γιατί εκτός των άλλων ο ΣΥΡΙΖΑ δείχνει σήμερα αδύναμος να διαμορφώσει ένα «αντι-ΝΔ» αίτημα σε ευρύτερο κύκλο ψηφοφόρων πέραν των στενών δικών του. Όμως όλα μπορούν να αλλάξουν αν η οικονομία δεν επανέλθει σύντομα σε ήρεμα νερά.

Θα αντέξει αυτός ο δικομματισμός για μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως περίπου άντεξε ο προηγούμενος; Είναι δύσκολο κι εδώ να απαντήσει κανείς με σιγουριά. Η τάση μου είναι να πω πως ο κύκλος του θα κλείσει νωρίτερα από τον προηγούμενο. Από τη μια η φθίνουσα κομματική ταύτιση και από την άλλη οι διαρκείς εκπλήξεις που η ζωή επιφυλάσσει στην πολιτική είναι παράγοντες που εύκολα μπορούν να τον υπονομεύσουν κάθε στιγμή. Γενικότερα, θα έλεγα πως στις μέρες μας ο δικομματισμός, οι κάθε είδους δικομματισμοί δείχνουν απολιθώματα παλιότερων εποχών. Το γιατί στη χώρα μας ο δικομματισμός μπόρεσε να αποκτήσει μια «δεύτερη ευκαιρία» είναι μια μεγάλη συζήτηση.

Ο Νικος Μαραντζίδης είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Ευφημισμοί

Στον πλούσιο κύκλο συζητήσεων που οργανώνει «Ο Κύκλος», κομίζοντας προβληματισμό και ιδέες στον δημόσιο χώρο, ακούγονται συχνά ενδιαφέροντες ευφημισμοί.

1. Ο ευφημισμός «πολιτικό σύστημα». Ο ευφημισμός είναι ένα σχήμα λόγου που μιλάει για το αντικείμενο μέσα από το αντίθετό του. Ενώ στη χώρα το λεγόμενο πολιτικό μας σύστημα έχει όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του συστήματος, παραμένει στον πυρήνα του ένας «σχηματισμός» φεουδαρχικού τύπου. Πρόταξη της ακινησίας, αποφυγή του κινδύνου της αλλαγής, αυτοπροστασία από την κίνηση που ίσως προκαλέσει (και διδάξει) η παραμικρή μεταρρυθμιστική πρωτοβουλία, περιορισμένη κινητικότητα, αναπαραγωγή στην κορυφή. Οι επιλογές αυτές, μαζικά στηριζόμενες στην κάλπη, έδωσαν στέρεη νομιμοποίηση σε αυτό το «πολιτικό σύστημα», που κινείται πάντα μέσα στα όρια μιας συμβατικότητας και επιλεγμένης στασιμότητας. Ο χρόνος και η δυναμική της εποχής αποκαλύπτουν την αδυναμία του και αποστερούν την έσω νομιμότητά του. Οι πολίτες – ψηφοφόροι απέχουν σε παλλαπλασιαζόμενο αριθμό από την κάλπη.

2. Ο ευφημισμός «εκφράστηκε η εμπιστοσύνη». Με βρίσκει απόλυτως να διαφωνώ η θέση ότι η συμμόρφωση τω ανθρώπων στην καραντίνα συνιστά έκφραση εμπιστοσύνης και αναγνώρισης στην επάρκεια της κρατικής εξουσίας. Η θέση μου είναι ότι η συμμόρφωση είναι αποτέλεσμα του φόβου. Ενα γεγονός αιφνίδιο, πρωτόγνωρο, άγνωστο, απειλητικό, θανατηφόρο οδηγεί στη συμμόρφωση προς τα μέτρα. Η πεποίθηση ότι η απειλή του θανάτου είναι προσωρινή και ότι σύντομα «θα πάρουμε τις ζωές μας πίσω» διαμόρφωσε την ατμόσφαιρα της πρόσκαιρης προσαρμογής. «Απόδειξη» αυτού είναι ότι με την άρση της καραντίνας καμιά εμιστοσύνη δεν εκφράστηκε, αφού όλοι σχεδόν αρνήθηκαν τη συμμόρφωση στην επόμενη φάση. Ετσι εξηγείται και η δυσκολία ελέγχου του COVID-19 και η «απόρριψη» στην πράξη των μέτρων από μεγάλο αριθμό. Ο φόβος είχε φέρει την «εμπιστοσύνη», η πραγματική απουσία της σήμερα φέρνει τον πολλαπλασιασμό του προβλήματος.

Ο Λευτέρης Κουσούλης είναι πολιτικός επιστήμονας

Κορωνοϊός και κρίση αντιπροσώπευσης

Είναι πλέον κοινή διαπίστωση των μελετητών ότι τα πολιτικά κόμματα, η πολιτική και οι πολιτικοί έχουν απομακρυνθεί από τους πολίτες. Παράλληλα, οι πολίτες μοιάζει να αποσύρουν όλο και περισσότερο την εμπιστοσύνη τους από τους πολιτικούς που τους εκπροσωπούν. Τα μαζικά κόμματα, ή κόμματα των μαζών, ανήκουν στην πολιτική προϊστορία. Αυτή η κρίση αντιπροσώπευσης είναι η μήτρα για το φαινόμενο του λαϊκισμού.

Σύμφωνα με τον Ούρλιχ Μπεκ, η δυναμική μετατοπίζεται από την Πολιτική με π κεφαλαίο στην πολιτική με π μικρό – αυτό που ορισμένες φορές αποκαλεί «υπο-πολιτική». Γινόμαστε μάρτυρες της μεταμόρφωσης της δημοκρατίας των πολιτικών κομμάτων σε «δημοκρατία των θεατών». Οι ψηφοφόροι γίνονται όλο και πιο «εξατομικευμένοι». Βρισκόμαστε μπροστά σε μια «διάχυτη απομυθοποίηση της κομματικής πολιτικής».

Πριν ξεκινήσουμε το ανάθεμα κατά των πολιτικών κομμάτων, της πολιτικής και των πολιτικών πρέπει να θυμόμαστε ότι τα πολιτικά κόμματα είναι οι βασικοί θεσμοί σε μια δημοκρατία. Είναι τα πολιτικά κόμματα που δημιούργησαν τη δημοκρατία και η σύγχρονη δημοκρατία είναι αδιανόητη δίχως τα πολιτικά κόμματα. Για την ακρίβεια, η κατάσταση των πολιτικών κομμάτων είναι η καλύτερη δυνατή απόδειξη για τη φύση οποιουδήποτε καθεστώτος.

Η εμφάνιση του κορωνοϊού και οι κοινωνικές επιπτώσεις του δημιούργησαν μια νέα πραγματικότητα. Το παγκόσμιο πλανητικό χωριό που είχε φανταστεί ο Μάρσαλ ΜακΛούαν μοιάζει να αναδύεται. Ο πλανήτης δικτυώθηκε αστραπιαία. Οι πλατφόρμες που τα φιλοξένησαν είδαν τα μέλη τους και την αποτίμησή τους να εκτινάσσονται. Ετσι δίνεται η δυνατότητα και τα εργαλεία για να αυξηθεί η πολιτική συμμετοχή και να αντιμετωπιστεί η κρίση αντιπροσώπευσης.

Απομένει να βρούμε και τις ιδέες. Που δεν μπορούν παρά να είναι η υπεράσπιση των θεμελιωδών αξιών της φιλελεύθερης δημοκρατίας, που πολλοί συνεχίζουν να τις απαξιώνουν και να τις υπονομεύουν, σε συνδυασμό με τη μετωπική αντίθεση στην πλημμυρίδα του ανορθολογισμού και της συνωμοσιολογίας που έχουν κατακλύσει τον δημόσιο λόγο.

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι συγγραφέας – αναλυτής