Ο στυγερός δυτικισμός

Το γκροτέσκο του αποκεφαλισμού αρκούσε από μόνο του – χωρίς άλλη δραματοποίηση ή δημοσιογραφική ερμηνεία. Ο αντίκτυπος του τρόμου, ωστόσο, παραμένει και μεγεθύνεται στο άκουσμα εκείνης της φράσης: «Ο καθηγητής είχε μιλήσει στην τάξη για την ελευθερία της έκφρασης». Το γεγονός, λοιπόν, γυμνό, αποτινάσσει όλες τις πιθανές παραναγνώσεις: ένας καθηγητής Ιστορίας αποκεφαλίστηκε στη Γαλλία ύστερα από μάθημα για την ελευθερία του λόγου, στο οποίο αντέδρασαν γονείς μαθητών. Σε πόσα στρατόπεδα χρειάζεται να χωριστούμε για να χάσουμε το δάσος; Η «σύγκρουση των πολιτισμών» ανήκει σε άλλη εποχή, τα αδιέξοδα της πολυπολιτισμικής Ευρώπης αποδείχθηκαν περισσότερα απ’ όσα μπορούσε να ενσωματώσει.

Αρκεί άραγε η επίκληση της διαφορετικής «κουλτούρας» που πρέπει να συνυπάρξει με την κυρίαρχη γαλλική, εν προκειμένω; Ή θα πρέπει τις επόμενες μέρες να ανεχτούμε τη θεωρία του «θύματος που προκαλεί»; Από τις μέχρι τώρα πληροφορίες προκύπτει ότι ο δάσκαλος υπέδειξε στους μουσουλμάνους μαθητές να αποχωρήσουν από την αίθουσα ώστε να μη σοκαριστούν με την επίδειξη σκίτσου του Μωάμεθ. Μια τέτοια ενέργεια απενεργοποιεί την αντίπαλη κερκίδα που κραδαίνει ανά πάσα στιγμή το επιχείρημα της προσβολής. Δυστυχώς η στήλη έχει επικαλεστεί τουλάχιστον μία ακόμη φορά – με αφορμή το Μπατακλάν – τη συνέντευξη με τον αείμνηστο Σταύρο Τσακυράκη, ακριβώς μετά την κρίση που προκάλεσε η δημοσίευση σκίτσων του Μωάμεθ στην ολλανδική εφημερίδα «Jyllands Posten»: «Η προσωπική προσβολή δεν αποδεικνύεται» έλεγε τότε ο καθηγητής. Και ο γάλλος ισλαμολόγος Ολιβιέ Ρουά, το 2011: «Η εκκίνηση για εμένα είναι τα ανθρώπινα και πολιτικά δικαιώματα. Αυτά ισχύουν για όλους, όχι οι κουλτούρες. Η απόδοση υπηκοότητας, για παράδειγμα, που συνεπάγεται ορισμένες υποχρεώσεις: εκπαίδευση και εκμάθηση της γλώσσας. Από την άλλη, οφείλουμε να αποδεχτούμε το Ισλάμ ως ευρωπαϊκή θρησκεία και να μην το αντιμετωπίζουμε σαν κουλτούρα».

Είναι σαν να περιμένει κανείς πάντως την καθήλωση. Το μαστίγωμα του δυτικού πολιτισμού αποτελεί μία από τις αυτόματες αντιδράσεις τη στιγμή του πένθους για εγκλήματα όπως στο προάστιο Κονφλάν Σαντ Ονορίν. Ακολουθεί ο συμψηφισμός των ευθυνών σε μια απονενοημένη μάχη να γυρίσει κανείς τα ποτάμια στις πηγές για να φτάσει στις αιτίες γέννησης της ισλαμικής τρομοκρατίας. Στην έκρηξη βίας, ωστόσο, που οδηγεί στον αποκεφαλισμό, το αντεπιχείρημα δεν μπορεί να είναι οι Σταυροφορίες, η αποικιοκρατία και η βλασφημία, κατά τις υποδείξεις και εγχώριων ινστρουχτόρων. Η ριζοσπαστικοποίηση των «μοναχικών λύκων» δεν ερμηνεύεται πλέον με το λυσάρι της φτώχειας, ειδικά στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου Ισλάμ. Ο δράστης προκάλεσε βαρύ τραύμα στη γαλλική κοινωνία, επειδή απολάμβανε ήδη τα δικαιώματα της σταδιακής κοινωνικοποίησης, σε μυστική διασύνδεση με πυρήνες του ISIS στην Τσετσενία.

Αν ο οριενταλισμός είναι μια διαστρέβλωση, την ίδια (επιθετική) φαντασίωση παράγει ο δυτικισμός, σύμφωνα με τον όρο των Ιαν Μπουρούμα και Αβισάι Μαργκαλίτ. Ο σημαντικότερος αγώνας δίνεται ακόμη εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας με όρους κοινωνικής ενσωμάτωσης. Το Ισλάμ δεν είναι μια ξένη, αλλά μια ευρωπαϊκή θρησκεία. Με τα λόγια του σπουδαίου γάλλου δημοσιογράφου Ζαν Ντανιέλ (1920 – 2020): «Το να κατηγορούμε τον Θεό για φανατισμό είναι, κατά κάποιον τρόπο, σαν να τον εξανθρωπίζουμε. Ο Θεός δεν είναι φωτισμένος. Φωτίζει. Δεν είναι φανατικός. Φανατίζει ή, εν πάση περιπτώσει, μπορεί να το κάνει» («Ο Θεός είναι φανατικός;», Πόλις). Προτεραιότητα δεν έχει η προάσπιση της κοινότητας ή η απόρριψη του αισθήματος προσβολής. Στο γαλλικό προάστιο χτυπήθηκε η ανοιχτή κοινωνία. Η κοινή αναφορά για τα μέλη της είναι πάντοτε το Σύνταγμα. Οχι το Κοράνι ούτε η Βίβλος.