Οι απρόσμενες συνέπειες μιας πανδημίας

Ηταν 21 Ιουλίου, το πρώτο κύμα της πανδημίας του Covid-19 έμοιαζε να υποχωρεί σιγά σιγά από την ευρωπαϊκή ήπειρο αφήνοντας πίσω του μισοκατεστραμμένες οικονομίες και σοκαρισμένους πολίτες. Αλλά η ΕΕ πήρε την ημέρα εκείνη μια ανάσα: έπειτα από 90 ώρες σκληρών διαπραγματεύσεων, οι 27 συμφώνησαν σε ένα ιστορικό σχέδιο ανάκαμψης, ύψους 750 δισ. ευρώ – τα 390 δισ. θα δίνονταν στα κράτη – μέλη με τη μορφή επιχορηγήσεων, τα υπόλοιπα με τη μορφή δανείων. Μαζί με τα 1,07 τρισ. του κοινοτικού προϋπολογισμού για την περίοδο 2021-2027, το συνολικό πακέτο ανέβαινε στα 1,8 τρισ. ευρώ. Ηταν τόση η ανακούφιση, ώστε οι προβληματισμοί για εκείνο το χωρίο των συμπερασμάτων της Συνόδου που συνέδεε, για πρώτη φορά, την παροχή της χρηματοδότησης με τον σεβασμό του κράτους δικαίου πέρασαν σε δεύτερη μοίρα.

«Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει τη σημασία του σεβασμού του κράτους δικαίου. Με βάση αυτό το πλαίσιο, θα θεσπιστεί ένα καθεστώς αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού και του Next Generation EU. Εν προκειμένω, η Επιτροπή θα προτείνει μέτρα σε περίπτωση παραβάσεων προς έγκριση από το Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα επανέρχεται ταχέως στο θέμα». Η γλώσσα, αινιγματική και διφορούμενη. Τόσο, ώστε να γεμίσει ικανοποίηση τους ηγέτες της Ουγγαρίας και της Πολωνίας. Τόσο, ώστε να κηρύξουν αρκετοί παρατηρητές το κράτος δικαίου μεγάλο χαμένο της Συνόδου. Τον λόγο πήρε όμως κατόπιν το Ευρωκοινοβούλιο. Και αυτό ξεκαθάρισε αμέσως πως το προτεινόμενο κείμενο ήταν υπερβολικά αόριστο και άφηνε υπερβολικά περιθώρια στο Συμβούλιο.

Πιο βολονταριστικό από την Κομισιόν και το Συμβούλιο, το Ευρωκοινοβούλιο ζητεί έναν το δυνατόν ευρύτερο μηχανισμό αιρεσιμότητας, που να μπορεί να τεθεί αποτελεσματικά σε λειτουργία και να μην τιμωρεί απλώς «την απάτη, τη διαφθορά και τις συγκρούσεις συμφερόντων», όπως ορίζει η πρόεδρος της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την κατάσταση της ΕΕ, στις 16 Σεπτεμβρίου. «Για μια χρηστή διαχείριση του δημόσιου χρήματος χρειάζεται μια Δικαιοσύνη που να λειτουργεί, μια μη διεφθαρμένη δημόσια διοίκηση, και άρα σεβασμός των ευρωπαϊκών αξιών», ξεκαθαρίζει ο πρόεδρος των Ευρωπαίων Φιλελευθέρων. «Μπορεί κάποιος να σφαγιάσει τη δημοκρατία χωρίς να καταχραστεί δημόσιο χρήμα», προσυπογράφει ο επικεφαλής των Ευρωπαίων Πρασίνων. Πολωνία και Ουγγαρία, οι δύο χώρες για τις οποίες χτυπά η καμπάνα, αμφότερες «ανελεύθερες δημοκρατίες» που ποδοπατούν από χρόνια τις ευρωπαϊκές αξίες με τις επιθέσεις τους στο δικαστικό σύστημα, στην ελευθερία του Τύπου, στον πολιτικό πλουραλισμό κ.ο.κ., περνούν από τις θριαμβολογίες στις απειλές.

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου, στη διάρκεια συνεδρίασης των 27 πρεσβευτών της ΕΕ, αρνούνται να επικυρώσουν μια απόφαση που θα επέτρεπε και επισήμως να ξεκινήσει η (απαραίτητη) διαδικασία επικύρωσης του σχεδίου ανάκαμψης από τα εθνικά κοινοβούλια. Το μήνυμά τους είναι σαφές: όσο δεν γνωρίζουν περισσότερα για τον μηχανισμό που εξαρτά τη χρηματοδότηση από τον σεβασμό του κράτους δικαίου, θα μπλοκάρουν κάθε πρόοδο. Την ίδια ημέρα, η τσέχα αντιπρόεδρος της Κομισιόν Βέρα Γιούροβα δηλώνει στο «Spiegel» πως η Ουγγαρία είναι «μια άρρωστη δημοκρατία». Για «εξευτελισμό της Ουγγαρίας και του ουγγρικού λαού» κάνει λόγο ο Βίκτορ Ορμπαν. Τρία 24ωρα αργότερα ανακοινώνει, από κοινού με τον πολωνό ομόλογό του, την ίδρυση ενός ινστιτούτου που θα πολεμήσει την υποτιθέμενη «φιλελεύθερη ιδεολογική καταστολή» και τα «δύο μέτρα, δύο σταθμά» που εφαρμόζουν οι Βρυξέλλες. Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου, η Κομισιόν παρουσιάζει την πρώτη της ετήσια έκθεση για το κράτος δικαίου στην ΕΕ – είναι, φυσικά, κόλαφος και για την Ουγγαρία και για την Πολωνία. Την ίδια ημέρα, οι δύο αυτές χώρες αποκρούουν μια συμβιβαστική πρόταση της γερμανικής προεδρίας για τον μηχανισμό αιρεσιμότητας στο σχέδιο ανάκαμψης. «Αυτά τα χρήματα είναι δικαιωματικά και δικά μας. Δεν έχουμε πρόβλημα με τον κανόνα του δικαίου, έχουμε πρόβλημα με τον κανόνα του εκβιασμού!», διακηρύττει στις 8 Οκτωβρίου ο επικεφαλής της ουγγρικής διπλωματίας. «Δεν θα ανεχτούμε ένα καθεστώς τρομοκρατίας για τα χρήματα… Αν οι εκβιασμοί συνεχιστούν, θα υπερασπιστούμε σθεναρά τα συμφέροντα της Πολωνίας, με βέτο», απειλεί στις 13 Οκτωβρίου, την Τρίτη, ο Γιάροσλαβ Κατσίνσκι, επικεφαλής του κυβερνώντος κόμματος, αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και πραγματικός ισχυρός άνδρας της χώρας.

Εδώ βρισκόμαστε. Χθες ξεκινούσε κανονικά η διαδικασία κατάθεσης στις Βρυξέλλες των εθνικών προγραμμάτων ανασυγκρότησης που επιβάλλει η συμφωνία. Το σχέδιο ανάκαμψης πρέπει θεωρητικά να επικυρωθεί από όλα τα εθνικά κοινοβούλια μέχρι το τέλος του χρόνου ώστε να τεθεί σε εφαρμογή την Πρωτοχρονιά του 2021. Το δεύτερο κύμα του κορωνοϊού είναι ήδη εδώ. Το θέμα δεν βρίσκεται καν στην επίσημη ατζέντα της διήμερης Συνόδου στις Βρυξέλλες. Αλλά έχει δίκιο η Σιλβί Κοφμάν να επισημαίνει στη «Monde» την άλλη πλευρά του νομίσματος: χωρίς κανείς να το περιμένει, η πανδημία ανέστησε τον σκοπό του κράτους δικαίου· και οι δύο προκλητικότεροι παραβάτες, Ουγγαρία και Πολωνία, εμφανίζονται όλο και πιο απομονωμένοι, οι σύντροφοί τους στην ομάδα του Βίσεγκραντ, Τσεχία και Σλοβακία, έχουν διαχωρίσει ξεκάθαρα τη θέση τους. Είναι πολλά τα λεφτά και τα έχουμε όλοι ανάγκη.