H πανδημία, ευκαιρία για την ανάπτυξη της βιοϊατρικής έρευνας

Με αφορμή την πανδημία, αναδείχθηκε η αναγκαιότητα της βιοϊατρικής έρευνας. Η έρευνα αυτή προϋποθέτει τη συνεργασία κλινικών ιατρών και εργαστηριακών επιστημόνων – μια δύσκολη αλλά απολύτως απαραίτητη σχέση. Με την παραπάνω διαπίστωση ξεκινά την ανάλυσή του ο διευθυντής Ερευνών στο Εργαστήριο Μοριακής Διαγνωστικής του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», Δρακούλης Γιαννουκάκος.

Και συνεχίζει: «Η βιοϊατρική έρευνα ξεκίνησε στην Ελλάδα χάρη σε φωτισμένους καθηγητές (Φέσσας, Σταματογιαννόπουλος, Λουκόπουλος) στον τομέα της αιματολογίας τη δεκαετία του 1960 στην Ιατρική Αθηνών, με αντικείμενο κυρίως τη μεσογειακή αναιμία. Η αιματολογία, ως αμιγώς κλινικο-εργαστηριακή ειδικότητα, δημιούργησε το “μοντέλο” για την ανάπτυξη της βιοϊατρικής έρευνας σε πολλές άλλες ιατρικές ειδικότητες, όπως η ογκολογία, η παιδιατρική, η γυναικολογία, η νευρολογία, η καρδιολογία κ.ά., οι οποίες είναι καθαρά κλινικές και καθόλου εργαστηριακές. Το μοντέλο της κλινικοεργαστηριακής ειδικότητας της αιματολογίας “βόλεψε” και όλες τις άλλες ειδικότητες θεωρώντας τις βιολογικές επιστήμες παραϊατρικές ειδικότητες. Σχεδόν κάθε διευθυντής πανεπιστημιακής κλινικής θεωρούσε και θεωρεί ότι είναι εύκολο να δημιουργήσει ένα εργαστήριο ανάλογα με τα ερευνητικά ενδιαφέροντά του προσλαμβάνοντας δύο-τρεις βιολόγους-βιοεπιστήμονες, ως βοηθητικό προσωπικό. Το μοντέλο αυτό, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, έχει δώσει πολύ μέτρια αποτελέσματα.

Στον αντίποδα, ο δεύτερος παρτενέρ της βιοϊατρικής έρευνας, η εργαστηριακή έρευνα, αντιπροσωπεύεται στην Ελλάδα, κυρίως από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, από τον αείμνηστο Φώτη Καφάτο, καθηγητή κατά διαστήματα στα πανεπιστήμια Αθηνών, Κρήτης, Χάρβαρντ, Ιμπίριαλ αλλά και διευθυντή σε κρίσιμες θέσεις όπως το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBO) και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ερευνας. Η πολυσχιδής ερευνητική δράση του δημιούργησε  “σχολή”, με κέντρο το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Η παράδοση αυτή συνεχίζεται και, όλως περιέργως, δεν έχει αλλοιωθεί, στον βαθμό που θα αναμενόταν από τη ραθυμία της ελληνικής κοινωνίας. Ο Καφάτος εξελισσόταν επιστημονικά σχεδόν μέχρι τον θάνατό του το 2017 (μαζί του και η ελληνική επιστημονική κοινότητα) ασχολούμενος αποκλειστικά με βασικούς μοριακούς μηχανισμούς λειτουργίας της ζωής, χρησιμοποιώντας καθιερωμένα ερευνητικά μοντέλα εντόμων, το πλασμώδιο και το κουνούπι που προκαλούν την ελονοσία. Η “σχολή” αυτή ακολουθεί τα βήματα του Καφάτου σε μια κατεύθυνση “καθαρής” βασικής έρευνας σνομπάροντας κάθε έννοια εφαρμοσμένης ιατρικής έρευνας.

Κλινική και εργαστήριο. Η βιοϊατρική έρευνα είναι κυρίως εργαστηριακή. Η κλινική και το εργαστήριο είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι εξίσου σημαντικοί, που πρέπει όμως να επικοινωνούν παρότι μιλούν διαφορετικές γλώσσες. Για τους λόγους αυτούς πολλές χώρες έχουν δημιουργήσει ερευνητικές δομές μέσα ή δίπλα στα νοσοκομεία, κάτι που στην Ελλάδα παρουσιάζει πολύ σημαντική υστέρηση. Πανεπιστημιακοί γιατροί στην Ελλάδα προσπαθούν να κάνουν έρευνα μόνοι τους προσλαμβάνοντας κάποιους “βιολόγους-βοηθούς”, ενώ οι αντίστοιχοι καθηγητές-ερευνητές από τον χώρο της Μοριακής Βιολογίας – Γενετικής δεν ενδιαφέρονται να συνομιλήσουν με τους κλινικούς ιατρούς.

Βεβαίως υπάρχουν κάποιες φωτεινές εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Δεν είναι όμως ο μόνος λόγος, αν και θεωρώ ότι είναι ο κυρίαρχος. Οι πολιτικές διαφόρων κυβερνήσεων, οι γνωστές δομικές δυσλειτουργίες του ελληνικού κράτους, η εξυπηρέτηση ημετέρων και η παντελής απουσία του ιδιωτικού τομέα είναι εξίσου σοβαροί λόγοι.

Τεχνολογική πρόοδος. Παγκοσμίως, η έρευνα σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας είχε και έχει κινητήρια δύναμη φωτισμένους ανθρώπους οι οποίοι πρωτοστατούν στην παραγωγή νέας γνώσης προς όφελος της ανθρωπότητας. Οι προικισμένοι αυτοί άνθρωποι δεν μπορούν να είναι παραγωγικοί εάν δεν λειτουργούν σε ένα περιβάλλον με πολλούς βαθμούς ελευθερίας, που τους υποστηρίζει ουσιαστικά. Την τελευταία δεκαετία έχει σημειωθεί πρωτοφανής τεχνολογική πρόοδος στους τομείς της διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών που θα αλλάξει τον τρόπο άσκησης της Ιατρικής. Πολλές επιστήμες έχουν συνεισφέρει σε αυτή την εξέλιξη και αναπόφευκτα πρέπει να συμβαδίσουν με την κλασική Ιατρική. Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για τον κορωνοϊό, π.χ., διεξάγεται σε υπολογιστές από βιοπληροφορικούς, οι οποίοι συλλέγουν όλα τα στοιχεία των στελεχών του ιού που ταυτοποιούνται σε κάθε άνθρωπο ώστε να σχεδιαστούν και να παραχθούν τα τμήματα εκείνα που θα αποτελέσουν τα αντιγόνα τα οποία θα χρησιμοποιηθούν ως εμβόλιο. Η πανδημία είναι μια καλή ευκαιρία για την ανάπτυξη της βιοϊατρικής έρευνας στην Ελλάδα. Η σύσταση, τον περασμένο Απρίλιο, του πανελλαδικού δικτύου έρευνας για τον κορωνοϊό είναι μια πολύ αξιόλογη προσπάθεια. Μακάρι να μη σκοντάψει στα εγγενή προβλήματα του ελληνικού ερευνητικού πεδίου».