Μισαλλοδοξία και αδιαφορία οι βάσεις του εξτρεμισμού

Με την κατάγνωση των ποινών ολοκληρώθηκε σε πρώτο βαθμό η δίκη της Χρυσής Αυγής. Πέρα από τα πρόσωπα και τα πράγματα, τέτοιες δίκες έχουν μείζονα θεσμική και συμβολική διάταση. Αποδίδουν την ενεργοποίηση της ποινικής δικαιοσύνης σε φαινόμενα βίας που απάδουν προς τις αρχές οργάνωσης των κοινωνιών μας και τα οποία ουδεμία νομιμοποίηση μπορούν να λάβουν από ιδεολογικό μανδύα. Υπάρχει όμως ένα παράλληλο ερώτημα, η σημασία του οποίου δεν πρέπει να παραγνωρίζεται: ποια στάση πρέπει να επιδεικνύει μία ώριμη κοινωνία ώστε να μη βρίσκει ρίζες ο εξτρεμισμός, ιδίως ο μισαλλόδοξος – έσχατη εξέλιξη του οποίου ενίοτε είναι η οργανωμένη άσκηση βίας;

Η άμεση ενεργοποίηση της ποινικής δικαιοσύνης όποτε εμφανίζονται φαινόμενα μισαλλόδοξης βίας έχει, πέραν της προφανούς για την εμπέδωση του κράτους δικαίου αποτρεπτικής λειτουργίας, δύο ακόμη σημαντικές επιπτώσεις. Πρώτον, απεκδύει τους οπαδούς του εξτρεμισμού από το ιδεολόγημα ότι μπορεί να υπάρξουν εξωθεσμικοί εγγυητές του νόμου και της τάξης.

Δεύτερον, ευαισθητοποιεί την κοινωνία όταν αυτή υπνοβατεί προς φαινόμενα πολιτικής ανομίας και ανοχής της βίας. Αυτά συμβάλλουν στο μείζον διακύβευμα, να διατηρούν οι κοινωνίες μας ενεργά τα δημοκρατικά τους αντανακλαστικά. Επιδίωξη όμως που επίσης απαιτεί μία γνήσια κουλτούρα πλουραλισμού και δημοκρατικής ανοχής και κοινωνικοπολιτικά συστήματα ικανά να διασφαλίζουν ευημερία με κοινωνική συνοχή, ώστε να μην καταλείπεται χώρος για εξτρεμισμό.

Η χώρα μας έχει μακρά δημοκρατική παράδοση. Σε αυτό συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, η σημασία των εκλογών στο συλλογικό μας υποσυνείδητο, η ευχέρεια πρόσβασης στην πολιτική εξουσία, η καθολική πρόσβαση στο εκπαιδευτικό σύστημα και η έλλειψη έντονων ταξικών συγκρούσεων. Από την άλλη πλευρά, η πολιτεία μας είχε διχαστικές παρεκτροπές και το δικό της σκοτεινό παρελθόν – χούντα, εμφύλιοι πόλεμοι, κεφάλια πολιτών στημένα πάνω σε κοντάρια – το παγωμένο τοπίο που αποδίδει τόσο παραστατικά ο «Θίασος» του Αγγελόπουλου.

Μαζί με τον διχασμό, και την τοξικότητα του πολιτικού λόγου που τον εκτρέφει, ο άλλος μεγάλος κίνδυνος για τη δημοκρατία είναι ο εφησυχασμός και η αυταρέσκεια. Μία ώριμη δημοκρατία γνωρίζει να περιμένει τις προκλήσεις, όχι να υπνοβατεί προς αυτές. Και μπροστά μας έχουμε προκλήσεις, από τις οικονομικές συνέπειες της πανδημίας έως την ορθολογική διαχείριση των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών.

Βιώσαμε μία δραματική οικονομική κρίση την τελευταία δεκαετία. Διαμορφώσαμε άραγε συλλογική συναίσθηση ότι υπήρξαν αιτίες και συνυπαίτιοι; Πειστήκαμε σοβαρά για την ανάγκη αλλαγής παραγωγικού μοντέλου, το οποίο αποτελεί προϋπόθεση για να μπορούμε βιώσιμα να εφαρμόζουμε μέτρα κοινωνικής συνοχής; Σε επίπεδο πολιτικής κουλτούρας, έχουμε κατανοήσει ότι ιστορικά ο εξτρεμισμός ορισμένων ακραίων τάσεων στηρίχθηκε, έστω προσχηματικά, σε μικροκλίματα γενικευμένης αποδόμησης; Αντιλαμβανόμαστε ότι το πολιτικό μίσος τροφοδοτείται από ασαφή αντι-συστημικά ρεύματα με κοινό παρονομαστή την απόρριψη; Στον μεσοπόλεμο ήταν η αμφισβήτηση της επάρκειας της αστικής δημοκρατίας και του κοινοβουλευτισμού (η ειρωνεία ήταν ότι διαβρώθηκαν όλα τα καθεστώτα πλην εκείνων που είχαν ισχυρή αστική βάση). Σήμερα, η δαιμονοποίηση της παγκοσμιοποίησης, η περιφρόνηση των ανοιχτών δομών, ο φόβος απέναντι στα ανοιχτά σύνορα. Και τι προσδοκούμε στη θέση τους; Παράλληλες κοινωνίες, αδιαπέραστες από τον κοινό λόγο και τη δημόσια κουλτούρα, όπου η μισαλλοδοξία ριζώνει δίπλα στην αδιαφορία των πολλών;

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ