Ελευθερία του συνέρχεσθαι και δικαστική ανεξαρτησία

Ας υποθέσουμε ότι εκδικάζεται η υπόθεση ενός κατηγορουμένου για κάποιο βαρύ κακούργημα, για βιασμό ας πούμε ή για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Ο κατηγορούμενος είναι αλλοδαπός και το θύμα Ελληνίδα. Εξω από το δικαστήριο, καθ’ όλη τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, ένα έξαλλο πλήθος, κραδαίνοντας κρεμάλες και βάζοντας φωτιά στη σημαία της χώρας καταγωγής του κατηγορουμένου, φωνασκεί με συνθήματα όπως «Να σαπίσει μέσα», «Να μην ξαναδεί το φως του ήλιου», «Δικαιοσύνη τώρα». Τελικά, πράγματι ο κατηγορούμενος καταδικάζεται σε βαρύτατες ποινές, όπως είχε απαιτήσει το πλήθος των διαδηλωτών.

Στην περίπτωση αυτή, οι διαδηλωτές ασφαλώς άσκησαν το συνταγματικό τους δικαίωμα του συνέρχεσθαι και της ελεύθερης έκφρασης των απόψεών τους. Δεν τυγχάνουν δημόσιες Αρχές (ή ραδιοτηλεοπτικοί δημοσιογράφοι) και, άρα, δεν δεσμεύονται νομικά από το τεκμήριο αθωότητας, το οποίο ισχύει μόνο για τα ως άνω πρόσωπα. Από την άλλη μεριά, οι δικαστές της υπόθεσης δεσμεύονται «από τη φωνή της συνείδησής τους, οδηγούμενοι από την απροσωπόληπτη κρίση που προκύπτει από τις συζητήσεις και που αφορά την αλήθεια των πραγματικών περιστατικών» κατά το άρ. 177 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Και όχι ασφαλώς από τις ιαχές του πλήθους, τις απαιτήσεις της κοινής γνώμης, το δημόσιο αίσθημα ή ό,τι παρόμοιο.

Ωστόσο, στον βαθμό που μας ενδιαφέρει η ανεξαρτησία της δικαστικής λειτουργίας εν κράτει δικαίου (και είμαι έτοιμος να αποδεχθώ ότι δεν ενδιαφέρονται όλοι εξίσου), υπάρχει κάτι βαθύτατα προβληματικό στο παράδειγμα που μόλις περιέγραψα. Το προβληματικό στοιχείο έγκειται στη διάγνωση της αιτιότητας: υπήρξε αιτιώδης η διαδήλωση για την καταδίκη του κατηγορουμένου ή μήπως όχι; Τελικά οι δικαστές καταδίκασαν επειδή αυτό προέκυπτε από το αποδεικτικό υλικό ή επειδή θέλησαν να φανούν αρεστοί στην κοινή γνώμη;

Ασφαλώς κάποιοι από τους ίδιους τους διαδηλωτές θα ήθελαν να υπάρξει αιτιώδης η διαμαρτυρία τους. Για εμάς τους υπολοίπους όμως, που αγωνιούν για το πρωτείο του νόμου, το γεγονός ότι επί της καταδικαστικής απόφασης επικάθηται πλέον η υποψία, η τρομερή υποψία ότι οι δικαστές δεν ακολούθησαν τη φωνή της συνείδησής τους, αλλά αφέθηκαν να επηρεαστούν, παρόλη την εκπαίδευσή τους, από τους διαδηλωτές, τραυματίζει βαριά την ουσιαστική νομιμοποίηση της απόφασης. Εάν έστω και ένας δικαστής, παρ’ ελπίδα και κατ’ εξαίρεσιν, λιποψυχήσει, ενδώσει, μεταστραφεί, φοβηθεί σαν άνθρωπος που είναι, η έννομη τάξη προδίδεται στο σύνολό της. Το έργο των δικαστών είναι ήδη τόσο δύσκολο, ώστε να είναι θανάσιμο σφάλμα να απαιτούμε από αυτούς τον επιπρόσθετο ηρωισμό να αντιμετωπίσουν μια αδυσώπητη και εχθρική δημοσιότητα.

Νόμιμη συνεπώς, νομιμότατη η διαδήλωση του υποθετικού μου παραδείγματος. Υπάρχουν όμως πολλά νόμιμα πράγματα που οι σώφρονες άνθρωποι αποφεύγουν. Οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει όχι μόνο να είναι αντικειμενικές, αλλά και να φαίνονται αντικειμενικές, προκειμένου να κατοχυρώνεται η ευδικία της όλης διαδικασίας.

Ο διάλογος προς τη δικαστική λειτουργία, ένας διάλογος στον οποίο ο δικαστής δεν μπορεί ως εκ της θέσεώς του να απαντήσει ισότιμα, θα πρέπει να διεξάγεται με όρους σεβασμού, μετριοπάθειας, νηφαλιότητας, ευγένειας. Μακριά από την πολιτικοποίηση και την κομματικοποίηση, ακόμη και σε δίκες με προφανές πολιτικό ενδιαφέρον.

Η ανεξαρτησία της δικαστικής λειτουργίας είναι πολύτιμη. Καιρός λοιπόν να της φερόμαστε ως τέτοια.

Ο Θανάσης Αναγνωστόπουλος είναι δικηγόρος, δρ Ποινικού Δικαίου