Να είσαι ο (άλλος) εαυτός σου!

Ως σκέψη έχει περάσει από το μυαλό όλων όσοι ανοίγουν τους δέκτες τους για να συντονιστούν στη συχνότητα των ριάλιτι. Προγράμματα με επίδοξα μοντέλα, μάγειρες, γκουρού του στυλ, «αηδόνια» του πενταγράμμου, λάτρεις της περιπέτειας και «επαγγελματίες» της επί πληρωμής απραξίας, απασχολούν διαρκώς την τηλοψία. Τις περασμένες εβδομάδες, ωστόσο, ειδικά μετά την αποβολή του Αντώνη Αλεξανδρίδη από το «Big Brother» του Σκάι μετά το χυδαίο σχόλιό του περί βιασμού, η ερώτηση του ποιοι και πώς επιτέλους διαλέγουν τους παίκτες των ριάλιτι, εκφράστηκε φωναχτά.

Πίσω λοιπόν από κάθε αμφιλεγόμενο πρόσωπο που παρουσιάζεται στον αέρα μέσω ενός ριάλιτι, κρύβεται ένας ολόκληρος μηχανισμός με διαφορετικά στάδια για την επιλογή τους. Το ταξίδι προς τον κόσμο της κάμερας, ξεκινάει για τους περισσότερους υποψηφίους μετά τη συμπλήρωση σχετικής φόρμας συμμετοχής, διαθέσιμης στις σελίδες των τηλεοπτικών σταθμών. Τα κανάλια φροντίζουν να τις διαφημίζουν με συχνά τρέιλερ αλλά και μέσω των σελίδων κοινωνικής δικτύωσης. Ανάλογα με τη θεματολογία της εκπομπής, οι δυνάμει συμμετέχοντες καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήσεις – δόλωμα στο αγκίστρι της τηλεοπτικής ίντριγκας. Για παράδειγμα, στη φόρμα συμμετοχής στην τέταρτη σεζόν του «Survivor» που θα βγει στον Σκάι μετά τα Χριστούγεννα υπάρχει ερώτηση για τη «μεγαλύτερη τρέλα που έχουν κάνει» οι παίκτες και «το πιο άτυχο περιστατικό που τους έχει συμβεί», μαζί με τα προσόντα που θα τους κάνουν να ξεχωρίσουν στο πρόγραμμα. Στο δε «Masterchef» του Star Channel που θα κάνει πρεμιέρα την ίδια περίοδο, πέρα από την προϋπηρεσία στις κουζίνες θέλουν να μάθουν τα πιο σημαντικά γεγονότα της ζωής των συμμετεχόντων που θα έμπαιναν στο φιλμ αν η ζωή τους γινόταν ταινία!

Μόλις συμπληρωθεί ο απαιτούμενος αριθμός συμμετοχών – συνήθως κάποιες χιλιάδες – καλούνται για το πρώτο casting. Στα πλατό θα συναντήσουν μάλιστα κι άλλα πρόσωπα, τα οποία κάλεσαν οι παραγωγοί του προγράμματος, εκτιμώντας τα «προσόντα» τους χωρίς να έχουν εκφράσει πρότερη επιθυμία οι ίδιοι. Οπως παραδέχονται κύκλοι των εταιρειών παραγωγής των ριάλιτι, όλοι περνούν από κάστινγκ, χωρίς το αποτέλεσμά του να προβάλλεται ποτέ στις οθόνες. Το πρώτο ξεσκαρτάρισμα αναλαμβάνουν κριτικές επιτροπές που στήνονται από casting directors, παραγωγούς και ανθρώπους των καναλιών, οι οποίοι αναλαμβάνουν να βρουν τους ιδανικούς υποψηφίους. Καταγράφοντας συχνά τις συνεντεύξεις για να εξακριβώσουν αν «γράφουν» οι άνθρωποι που έχουν απέναντί τους ή όχι στο γυαλί, αναζητούν όλα αυτά τα φυσικά, προσωπικά ή lifestyle χαρακτηριστικά που θα τους κάνουν να ξεχωρίσουν. «Ο τέλειος πρωταγωνιστής είναι αυτός που δεν το αντιλαμβάνεσαι με την πρώτη ματιά. Θέλεις κάποιον που να είναι ανοιχτός στην αλλαγή, ίσως και να νιώθει άβολα μ’ αυτήν. Αυτό είναι το κλειδί», αναφέρει σε συνέντευξή της στο Vox η Ντανιέλε Ζερβές, εκτελεστική αντιπρόεδρος κάστινγκ στο Itv America. Εχοντας διαχειριστεί την επιλογή παικτών σε κάποια από τα πιο επιτυχημένα φορμάτ όπως το «Queer eye» για το οποίο βραβεύτηκε με τρία Emmy, σε κάθε νέα παραγωγή επιδιώκει να καταλήγει σε πρόσωπα που αργότερα θα «γοητεύουν, ευχαριστούν, εξοργίζουν και ψυχαγωγούν το κοινό». Κι αυτός άλλωστε είναι ο κανόνας των ριάλιτι. Κάθε διαφορετική προσωπικότητα που έρχεται κάτω από τους προβολείς, να βγάζει κάτι στους θεατές.

Μετά την πρώτη συνέντευξη, τα μέλη της επιτροπής αποφασίζουν ποιους θα καλέσουν για το δεύτερο στάδιο του κάστινγκ, που συνήθως γίνεται παρουσία τηλεοπτικών καμερών. Φροντίζουν να μπολιάζουν το μείγμα των συμμετεχόντων με τα απαραίτητα πρόσωπα που ταιριάζουν για το κόνσεπτ, εκείνους που εξόφθαλμα δεν έχουν τα προσόντα αλλά η περιπέτειά τους θα βγάλει γέλιο στο κοινό και όσους έχουν μια δυνατή ιστορία να διηγηθούν. Οπως παρατηρούν άνθρωποι της τηλεοπτικής αγοράς, τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια μεταστροφή των ριάλιτι προς το storytelling, αναζητώντας άτομα που θα έχουν πολλά ν’ αφηγηθούν για τη ζωή τους. «Μπορούμε να μάθουμε στους ανθρώπους πώς να απαντάνε τις ερωτήσεις αλλά δεν μπορούν να υποκριθούν το συναίσθημά τους και την πορεία της ζωής τους», ανέφερε χαρακτηριστικά η Ζερβές.

«Οι ανθρώπινες ιστορίες συγκινούν. Οπως έλεγε ο Ρολάν Μπαρτ, η διαδικασία της αφήγησης είναι βαθύτατα ανθρωπολογική ανάγκη και τη βλέπουμε παντού, είναι διάχυτη. Οι προσωπικές ιστορίες στα ριάλιτι είναι αυτές που πιστοποιούν την αυθεντικότητα των χαρακτήρων. Οταν έρχεται στο Big Brother, για παράδειγμα ο αντιδήμαρχος, ο γκέι make up artist που έχει δεχτεί μπούλιγνκ, κι ο άλλος που είναι ακτιβιστής υπέρ της διαφορετικότητας, η κοπέλα από την Αλβανία με τα δύσκολα παιδικά χρόνια, βλέπουμε μια μετατόπιση προς την ιστορία. Τα ριάλιτι, πατάνε στην άνοδο του βιώματος και της αξίας του τα τελευταία 20-25 χρόνια. Η προσωπική μαρτυρία και η εξομολόγηση ανθρώπων του πραγματικού κόσμου είναι πιο αποτελεσματική και πιστοποιεί το βίωμα από θεωρητικές καταστάσεις. Οπότε στην τηλεόραση είναι η αποθέωση του βιώματος», τονίζει η Ιωάννα Βώβου, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, η οποία τα τελευταία 15 χρόνια ασχολείται συστηματικά με τη μελέτη των ριάλιτι στην ελληνική τηλεόραση.

ΙΝΤΡΙΓΚΑ. Μπροστά στη δεύτερη κριτική επιτροπή που αυτή τη φορά αποτελείται από σελέμπριτι, οι συμμετέχοντες καλούνται να «ξεγυμνωθούν». Να αποκαλύψουν τα ταλέντα τους, να πείσουν για τις ικανότητές τους και να κερδίσουν το εισιτήριο για την είσοδό τους στα παιχνίδια. Ομως συχνά, το πολυπόθητο «ναι» δεν έρχεται λόγω του θετικού προφίλ τους. Τα πιο βαθιά τους μυστικά είναι αυτά που τους περνάνε στην επόμενη φάση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Αλεξανδρίδης, ο οποίος δήλωνε εθισμένος στο σεξ και αντίθετος στη συνύπαρξή του με γκέι. Η λεπτομέρεια της πρόκλησης πολλές φορές κάνει τη διαφορά και γι’ αυτό οι παραγωγές φροντίζουν πάντα να καταλήγουν σε άτομα που κουβαλούν όλο το εκρηκτικό πακέτο, το οποίο θα σκάσει μπροστά στις κάμερες.

Με την επίφαση της μικρογραφίας της κοινωνίας, χτίζουν ένα καστ με αντιπροσωπευτικά ήδη χαρακτήρων που κυκλοφορούν ανάμεσά μας. «Την επιλογή στερεοτυπικών χαρακτήρων τη βλέπουμε σε όλα τα ριάλιτι – talent show πλέον. Παρουσιάζονται στερεοτυπικοί χαρακτήρες με εθνικορατσιστικές πεποιθήσεις, εκπρόσωποι της κοινότητας των ομοφυλοφίλων και από διάφορες εθνικότητες γιατί πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η ανθρωπογεωγραφία της Ελλάδας έχει αλλάξει», επισημαίνει η επίκουρη καθηγήτρια και συνεχίζει. «Η τηλεόραση δεν είναι όμως ένας απλός καθρέφτης της κοινωνίας. Είναι ένα απλό σύμπτωμα γιατί έχουμε μια συνθήκη η οποία είναι φτιαγμένη, στημένη. Στο Big Brother, ο ίδιος ο Σκάι το παρουσιάζει σαν πείραμα, οπότε δίνει και μία επίφαση «επιστημονικότητας», σε ιδιαίτερες συνθήκες με ιδιαίτερη σκηνοθεσία και σκαλέτα. Εχουμε εκθετικούς χαρακτήρες, στερεοτυπικούς στο έπακρο. Βλέπουμε τι θα γίνει μεταξύ τους και μπορεί εύκολα να κατανοήσει κανείς ότι η επιλογή έχει ως στόχο να δημιουργήσει τηλεθέαση. Την ένταση δηλαδή στην αφήγηση της ιστορίας, ακόμα κι αν πρόκειται για υποκείμενα του πραγματικού κόσμου αφού είναι άνθρωποι που παίζουν τον ρόλο του εαυτού τους».

Παράσημο κι άρα λόγος σοβαρός επιλογής αποτελεί για κάθε νέο ριάλιτι η εμπειρία. Παίκτες που έγιναν γνωστοί κι είχαν προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού, τείνουν να επιστρέφουν στους δέκτες σε επόμενα εγχειρήματα. «Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε την επαγγελματικοποίηση των συμμετεχόντων των ριάλιτι. Υπάρχει μια γκάμα με υποψηφιότητες και βλέπουμε πολλούς παίκτες να ανακυκλώνονται από ριάλιτι σε ριάλιτι. Το βλέπουμε για παράδειγμα στους παίκτες του «Power of love» του Σκάι που ήταν υποψήφιοι αρχικώς για το «Survivor». Το ίδιο ισχύει τώρα με τον «Βαchelor» του Alpha, που είχε παίξει στο «Nomads» του ΑΝΤ1. Υπάρχει μία χοάνη κι εκείνη ανακυκλώνονται διάφορα προφίλ» υπογραμμίζει η Ιωάννα Βώβου.

SOCIAL MEDIA. Σε άλλες περιπτώσεις, βασικό κριτήριο επιλογής αποτελεί η παρουσία στα social media. Στο «The Voice of Greece» του Σκάι, αν και μουσικό πρόγραμμα στη φόρμα συμμετοχής οι υποψήφιοι καλούνται να δηλώσουν τους σχετικούς λογαριασμούς τους. Στο «Big Brother» και το «Βachelor», κάποιοι από τους παίκτες είναι influencers στο Instagram και το Facebook ή youtubers, κι άρα έχουν χτίσει ήδη την πρώτη βάση τους στο ταξίδι τους προς την εφήμερη διασημότητα. «Ο,τι βλέπαμε στο δωμάτιο επικοινωνίας του Big Brother πριν από 20 χρόνια, το βλέπουμε τώρα σε όλους τους youtubers. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο ενώ ξέρουμε ότι είναι μία αυτοπαρουσίαση στα social media. Συμμετέχουν όλα αυτά σε μια κουλτούρα της ορατότητας. Κι εκεί γίνονται δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ του τι είναι δημόσιο και τι προσωπικό», τονίζει η ακαδημαϊκός.

Στην Αμερική για την οριστική κατάρτιση της ομάδας των συμμετεχόντων κάθε φορά, απαιτείται μια σειρά από ψυχολογικές αξιολογήσεις, τεστ για ουσίες, ενδελεχής έλεγχος του παρελθόντος τους και συνεντεύξεις με το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον ώστε να είναι σίγουροι πως οι παίκτες είναι καθ’ όλα εντάξει. Στη χώρα μας, ο έλεγχος αυτός είναι πιο επιφανειακός αλλά αποτελεί έναν σιωπηλό κανόνα των περισσότερων παραγωγών. Αν πρόκειται για πρόγραμμα δράσης, όπως το «Survivor», οι υποψήφιοι περνούν από δοκιμαστικά με αθλήματα και βέβαια από ιατρικές εξετάσεις για να αποφευχθούν τα προβλήματα υγείας.