Τα βαρίδια της χαρισματικότητας

Ηταν χαρισματικός. Και τον έλεγαν Αλέξη. Εμενε στην Κυψέλη, περπατούσε ανάμεσα σε τρακτέρ, μιλούσε τη γλώσσα του λαού. Ελεγε και μια κουβέντα παραπάνω στη «μαντάμ Μέρκελ», ενώ δήλωνε ότι δεν υπήρχε ούτε μία στο εκατομμύριο να αρνηθεί η γερμανίδα καγκελάριος τη συμφωνία του 2015 (φράση που επανέλαβε για το ενδεχόμενο να χάσει τις εκλογές από τη Νέα Δημοκρατία). Το κόμμα, οι προεδρικοί και οι αερομεταφερόμενοι μπαλαντέρ της Κεντροαριστεράς τού είχαν επιφυλάξει έναν ρόλο κομμένο και ραμμένο απ’ τον Μαξ Βέμπερ. Ο Τσίπρας θα ήταν εφεξής η «χαρισματική ηγεσία». Η νομιμοποίησή του βασιζόταν στην πειθώ των μαζών. Ο ηγέτης έπλαθε συνειδήσεις, εξέφραζε την ιερή αγανάκτηση, μιλούσε στην καρδιά του ακροατηρίου του – από τα καφενεία ως τη γιορτή των Θεοφανίων. Διόλου τυχαία, στη μιμητική ταυτότητα που σκηνοθετούσε για τον εαυτό του το πρότυπο χαρακτηριζόταν εξίσου χαρισματικό και δημεγερτικό. Ο Αλέξης στρεφόταν στον Ανδρέα, κατά το φαινόμενο του ηλιοτροπισμού, για να κερδίσει πόντους στο αφήγημα της συνέχειας. Ακόμη και ως εγγαστρίμυθος του τεχνητού παραδείσου έπρεπε να είναι χαρισματικός.

Ως ένα σημείο διαφήμισε τη δική του λαογέννητη λάμψη ως το αντίπαλο δέος στην ελιτίστικη προέλευση του αντιπάλου. Εκείνος είχε ψηθεί στη μάχη της Γκράβας – ο Κυριάκος ήταν «των αγορών». Ο ίδιος περιστοιχιζόταν από αγραβάτωτους, φίλους του Καρανίκα και μεταμελημένους της κοινωνικής πάλης. Ο αντίπαλος περιστοιχιζόταν από στελέχη επιχειρήσεων και εκσυγχρονιστές που κυκλοφορούσαν με μπλε φακέλους ανά χείρας. Ο ευρύτερος πολακικός κύκλος ήταν έτοιμος να χαρίσει σ’ αυτούς τους τελευταίους τα εχέγγυα της ορθολογικής εξουσίας. Αντιθέτως, διατηρούσε για τον εαυτό του το προνόμιο να μεταλλάσσεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα σε φερέφωνο της λαϊκής οργής εναντίον των ελίτ, των τραπεζιτών, της εξωτερικής και εσωτερικής τρόικας.

ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΣΧΕΔΙΟ. Η χαρισματικότητα, ωστόσο, έχει και τα όριά της. Στην εποχή μετά την εκλογική ήττα η ελληνική κοινωνία – και η κυβέρνηση, στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού ελέγχου – αναμένουν, υπό κανονικές συνθήκες, τη συνεκτική απάντηση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που προφανώς περιλαμβάνει και την όποια αυτοκριτική. Ποια είναι, όμως, τα δείγματα γραφής μέχρι σήμερα; Μια ανηλεής εσωστρέφεια που ξεκίνησε από την ανοιχτή στροφή προς τη σοσιαλδημοκρατία – με δοκιμασμένα αμορτισέρ πασοκικής προδιαγραφής – και έφτασε στον εμφύλιο Κοντονή. Στο ενδιάμεσο ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ επέλεξε να δημιουργήσει θόρυβο καταφεύγοντας στην παλιά καλή «χαρισματική» περίοδο. Σε μια έξαρση που έμοιαζε υπερβολική ακόμη και με τους όρους που ο ίδιος έθετε στην αντιπαράθεση αποκάλεσε τον Κυριάκο Μητσοτάκη «πολιτικό απατεώνα». Σαν να απευθυνόταν στο σκληρότερο γκρουπούσκουλο ενός συρρικνωμένου κόμματος. Σαν να έδινε λογαριασμό στη σέκτα, τα μέλη της οποίας ανανέωναν τους όρκους πίστης μεταξύ τους. Κι όμως, αν αναδεικνύει κάτι η κραυγή είναι η αρχαϊκότητά της. Εγκλωβισμένος ανάμεσα στη συγκυρία της ανάγκης – την πανδημική κρίση, που απαιτεί λύσεις – και τη μεταρρυθμιστική υπόσχεση της κυβέρνησης – με όλες τις αστοχίες και τις καθυστερήσεις συμπεριλαμβανόμενες – ο Τσίπρας επέστρεψε στην τοξικότητα που γνωρίζει. Παλιότερα τη χαρακτήριζαν σαγηνευτική. Σήμερα μοιάζει με απόγνωση. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι στην πρόσφατη δημοσκόπηση της Metron Analysis (MEGA) αντιμάχεται το 61% της δημοτικότητας Μητσοτάκη (μεγαλύτερη από τη θετική αποτίμηση της κυβέρνησης) με το περιορισμένο 35%.

Το άστρο έμοιαζε να θολώνει ήδη από την εποχή που ο τέως πρωθυπουργός έπρεπε να ανταπαντάει στις καταγγελίες για μαγαζιά μέσα στο μαγαζί ή να ανακυκλώνει τον καταγγελτικό λόγο περί κορωνοϊού, ανοίγματος σχολείων και επιδομάτων. Αποδεικνύεται ότι το τέμπο σε μια επανεκκίνηση δεν μπορούσε να το δώσει ένας χαρισματικός ηγέτης, αλλά ένας αρχηγός με πρόγραμμα. Η σύγκριση ήταν καταλυτική όχι μόνο σε σχέση με τα διαγγέλματα του Πρωθυπουργού, αλλά και στις πρόσφατες τοποθετήσεις μετά την καταδικαστική απόφαση σε βάρος της Χρυσής Αυγής. Μόνο η μία από τις δύο πλευρές ένιωσε την ανάγκη να υπερτονίσει το δημοκρατικό φρόνημα που έμεινε ανυπότακτο επί 5,5 χρόνια αφήνοντας, ωστόσο, τις ποινές υποταγμένες σε μια ιδιότυπη αριθμητική. Αποδεικνύεται, όμως, και κάτι άλλο: η χαρισματικότητα ήταν ενδεδειγμένη σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Ο ηγέτης κατέβαινε στα αγανακτισμένα πλήθη για να επωφεληθεί απ’ την κοινωνική μνησικακία και να εργαλειοποιήσει τις παθογένειες τις οποίες κατήγγειλε. Γινόταν το αγαπημένο αντηχείο του προδομένου λαού με την υπόσχεση να σκίσει το Μνημόνιο. Σήμερα, που οι ανάγκες όντως απαιτούν κοστολογημένες προτάσεις για να διαβεί κανείς τον οικονομικό χειμώνα, οι Ηρακλείς του Αλέξη Τσίπρα δεν μπορούν να επικαλούνται τη χαρισματικότητά του, που μοιάζει πλέον παλιά συνταγή. Δεν είναι ξεχωριστός στη διαχείριση της ήττας. Αντιθέτως, είναι – πώς το είπε ο Ευκλείδης Τσακαλώτος προχθές; – «πρώτος μεταξύ ίσων».