Χρυσή Αυγή: Η άνοδος και η πτώση

Η Χρυσή Αυγή πρωτοεμφανίστηκε το 1980 ως ένα εκδοτικό εγχείρημα ανθρώπων που διαπνέονταν από ναζιστικές ιδέες και εξέδιδαν ένα περιοδικό, στο οποίο οι ιδέες αυτές βρήκαν καταφύγιο. Μάλιστα, αρκετά κείμενα στα πρώτα τεύχη του περιοδικού «Χρυσή Αυγή», τα οποία ανοικτά εξυμνούσαν τον Εθνικοσοσιαλισμό, και έναν βαθιά ιεραρχημένο λευκό βιολογικό ρατσισμό, υπογράφονταν με χαρακτηριστικά ψευδώνυμα που υποδήλωναν την ιδεολογική και ταυτοτική σύνδεση των συντακτών με τη ναζιστική ιδεολογία. Αρχικά δεν υπήρχε σχέδιο μετεξέλιξης του χώρου σε κάποιο πολιτικό σχήμα, καθώς η πολιτική θεωρούνταν «μια πολύ βρώμικη υπόθεση», όπως αναφερόταν στο περιοδικό. Παρ’ όλα αυτά ο Ν. Μιχαλολιάκος γνωστοποίησε το 1983 με έγγραφό του στον Αρειο Πάγο την ίδρυση της «πολιτικής κινήσεως Λαϊκός Σύνδεσμος». Μια άγνωστη λεπτομέρεια είναι ότι στο παραπεμπτικό σημείωμα με το οποίο διαβιβάστηκε στο υπουργείο Εσωτερικών το έγγραφο, ο εισαγγελέας κοινοποιούσε την ίδρυση «πολιτικού κόμματος» με την επωνυμία «Λαϊκός Σύνδεσμος», γεγονός που αποτελούσε μια ερμηνεία του εισαγγελικού λειτουργού ή ένα λάθος από αβλεψία του περιεχομένου του εγγράφου που έφθασε στον Αρειο Πάγο.  

Ο Λαϊκός Σύνδεσμος θα αναγνωριστεί ως πολιτικό κόμμα πριν καν το ζητήσει και πριν οι ιθύνοντες του χώρου συμφωνήσουν σε αυτό. Θα παραμείνει ένα κόμμα-σφραγίδα μέχρι το 1994, όταν για πρώτη φορά θα πάρει μέρος στις ευρωεκλογές συγκεντρώνοντας ένα μικροσκοπικό ποσοστό εκλογικής υποστήριξης (0,1%). Ο Λαϊκός Σύνδεσμος-Χρυσή Αυγή, όπως στο μεταξύ είχε μετονομαστεί, συγκέντρωνε ασήμαντα ποσοστά εκλογικής επιρροής που κυμαίνονταν γύρω στη μισή ποσοστιαία μονάδα σε όλες τις αναμετρήσεις που μετείχε έως και εκείνες του 2009. Είναι χαρακτηριστικό, ωστόσο, ότι το κομματικό ντεμπούτο της Χρυσής Αυγής στις αρχές της δεκαετίας του 1990 συμπίπτει με την έναρξη της δράσης της ως μιας παραστρατιωτικής ομάδας κρούσης: αρχικά με τη συμμετοχή χρυσαυγιτών στη λεγόμενη «Ελληνική Εθελοντική Φρουρά» με δράσεις σε ενέργειες που οδήγησαν στη γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα και εν συνεχεία σε εγχώριες δράσεις βίαιου ακτιβισμού γύρω από το «Μακεδονικό» και το Μεταναστευτικό.  

Η Χρυσή Αυγή λειτουργεί ως κόμμα που διεκδικεί εκλογική επιρροή και παράλληλα δρα ως «μιλίτσια». Η Χρυσή Αυγή δεν έχει μια διφυή υπόσταση ούτως ώστε να αποτελεί επισήμως ένα τυπικό κόμμα και ανεπισήμως μια βίαιη οργάνωση. Ο Λαϊκός Σύνδεσμος – Χρυσή Αυγή αποτελεί ένα παράδειγμα «κόμματος-πολιτοφυλακή» (από τα ελάχιστα που έχουν απομείνει σε κοινοβουλευτικές σκηνές του μεταπολεμικού δυτικού κόσμου), στο οποίο το φορμάτ του κόμματος είναι εκείνο της μιλίτσιας. Πρόκειται για έναν τύπο κόμματος με παραστρατιωτική δομή, στο οποίο πυρηνικό του στοιχείο είναι η ύπαρξη ταγμάτων εφόδου και τα μοτίβα βίας που κυριαρχούν στο modus operandi. Οι μιλίτσιες (μπορεί να είναι σταλινικές ή φασιστικές/ναζιστικές) κατευθύνονται από έναν αρχηγό που αποτελεί μια απόλυτη auctoritas, η οποία με τις εντολές, τη στάση επιδοκιμασίας ή αποδοκιμασίας της διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η οργάνωση. Με βάση την «Αρχή του Αρχηγού» που ίσχυε στη Χρυσή Αυγή, τίποτα δεν μπορούσε να γίνει αν δεν το ενέκρινε ο αρχηγός και όλα όσα γίνονταν είχαν τη σφραγίδα του.

Η εκλογική άνοδος της Χρυσής Αυγής υπήρξε μετεωρική και συντελέστηκε στα χρόνια της ακραίας πόλωσης. Το brand name Χρυσή Αυγή συμπύκνωσε τον κυνισμό, τη μνησικακία, τον φθόνο που κυριάρχησαν στη χώρα την περίοδο της κρίσης πριμοδοτώντας τα πιο ακραία τιμωρητικά αισθήματα ιδίως εναντίον των κομμάτων και των κατεστημένων πολιτικών ελίτ. Η Χρυσή Αυγή επιδοκιμάστηκε εκλογικά ως μια «ομάδα κρούσης» εναντίον του «συστήματος»· ρεβανσιστικές ιδέες εκφράζονταν ένθεν-κακείθεν στην πολιτική αρένα, με τη Χρυσή Αυγή να επιδιώκει με τη βία (λεκτική και σωματική) να τις κάνει πράξη. Αυτό το brand name, επικυρωμένο με τη σφραγίδα της δικαιοσύνης που έκρινε ενόχους για ένταξη ή/και διεύθυνση σε εγκληματική οργάνωση τα μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου της Χρυσής Αυγής και πρώην βουλευτές της, ανήκει ωστόσο στο παρελθόν. Η ελληνική δημοκρατία έχει εισέλθει σε μια φάση ομαλοποίησης και επιστροφής στην τροχιά της Μεταπολίτευσης. Ο δικομματισμός ανακάμπτει, το αντιμνημονιακό και αντιευρωπαϊκό αφήγημα έχει φθαρεί και η Χρυσή Αυγή είναι ήδη εκτός εθνικού κοινοβουλίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εθνικολαϊκιστικές ιδέες έχουν μπει στο περιθώριο· όμως η Χρυσή Αυγή δεν επιδοκιμάστηκε για το ακροδεξιό της αφήγημα. Σε αυτόν τον χώρο υπάρχουν ήδη άλλες δυνάμεις και «παίκτες» σε αναμονή. Mια αλλαγή της επωνυμίας της και μια επιστροφή των πρωταγωνιστών της με άλλο μανδύα τυπικά και επί του παρόντος δεν μπορεί να αποκλειστεί, πολιτικά όμως το brand Χρυσή Αυγή έχει φθαρεί καίρια. Χωρίς πόρους και θεσμικούς συνοδοιπόρους, όπως αυτούς που είχε η Χρυσή Αυγή όσο ήταν τρίτο κόμμα στη Βουλή, ένα ενδεχόμενο επιστροφής της μοιάζει με ένα πολιτικά περιθωριακό και μη-ρεαλιστικό σενάριο.

Η Βασιλική Γεωργιάδου είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο