Ενα θαύμα που περίμενε να συμβεί

Λέγεται για τον Ουίνστον Τσόρτσιλ ότι δεν κέρδισε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά τον έσωσε μέχρι να παρέμβουν οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ για να κριθεί υπέρ των συμμάχων. Αυτή η κρίσιμη συμβολή τον τοποθετεί δικαίως στο κάδρο των «Τριών Μεγάλων» της νίκης μαζί με τον Ρούζβελτ και τον Στάλιν. Η ίδια παρατήρηση μπορεί να εφαρμοστεί στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου σε σχέση με την Ελληνική Επανάσταση: δεν κέρδισε, αλλά έσωσε την Επανάσταση μέχρι να ανασυγκροτηθούν οι ελληνικές δυνάμεις για να ανακτήσουν στρατιωτικά τα χαμένα εδάφη και να διεκδικήσουν διπλωματικά την ανεξαρτησία από τις φειδωλές ευρωπαϊκές Δυνάμεις.

Ο συμμαχικός αγγλο-γαλλο-ρωσικός στόλος που συγκρούστηκε με τον τουρκο-αιγυπτιακό του Ιμπραήμ στο Ναυαρίνο στις 8/20 Οκτωβρίου 1827 ουσιαστικά επέβαλε στην Οθωμανική Πύλη τη Συνθήκη του Λονδίνου της 6ης Ιουλίου 1827. Στους όρους της περιλαμβανόταν η αυτονομία για το υπό διαμόρφωση ελληνικό κράτος με φόρου υποτέλεια στον σουλτάνο και με απροσδιόριστα ακόμα σύνορα. Ηταν αποστολή της ελληνικής κυβέρνησης να τα οριστικοποιήσει, δηλαδή του Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος είχε εκλεγεί πρώτος κυβερνήτης της «Ελλάδας» τον Απρίλιο του 1827. Η πολιτική βαρύτητα της Συνθήκης του Λονδίνου ήταν εσκεμμένα μεγαλύτερη από τη νομική. Επέτρεπε στις Δυνάμεις να παρέμβουν στα εσωτερικά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας επιβάλλοντας τη βούλησή τους να την ακρωτηριάσουν χάριν ενός ελληνικού κράτους. Επομένως, παραμεριζόταν διπλά η Ιερή Συμμαχία που προέβλεπε ισορροπία δυνάμεων και απέκλειε τις επαναστάσεις.

Η Συνθήκη ανακοινώθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 1827 με τελεσίγραφο που έληγε εντός μηνός. Στους διοικητές του συμμαχικού στόλου, ναυάρχους Εδουάρδο Κόδριγκτον, Ερρίκο Δεριγνύ και Λογγίνο Χέυδεν, ανατέθηκε από τις κυβερνήσεις της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, αντίστοιχα, να την επιβάλουν ακόμα και με τη βία. Οι ελπίδες των Ελλήνων είχαν αναπτερωθεί. Η εξωτερική παρέμβαση υποσχόταν αναβάθμιση των διεκδικήσεών τους σε σύγκριση με το απογοητευτικό Πρωτόκολλο της Πετρούπολης της 4ης Απριλίου 1826 που, ενώ περιείχε περίπου τους ίδιους όρους, δεν προέβλεπε ρήτρες επιβολής αφήνοντας ουσιαστικά τους Ελληνες έρμαια στον πόλεμο φθοράς του Ιμπραήμ.

Το καλοκαίρι του 1827 τα πράγματα έμοιαζαν κάπως καλύτερα. Ο Τζορτζ Κάνιγκ είχε ρυμουλκήσει την αγγλική πολιτική στην αναγκαιότητα ίδρυσης ενός βιώσιμου ελληνικού κράτους. Ο Καποδίστριας πλαισιωνόταν από δύο άγγλους αξιωματικούς, τον Ρίτσαρντ Τσωρτς ως αρχιστράτηγο και τον Τόμας Κόχραν ως αρχιναύαρχο,  με σκοπό να εκδιώξουν τους Τουρκο-Αιγύπτιους από τις περιοχές που είχαν ανακαταλάβει. Η Γαλλία επανερχόταν στο διεθνές προσκήνιο ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στις αντιμαχόμενες Αγγλία και Ρωσία, διευρύνοντας τις επιλογές των επαναστατών. Οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις δεν ανέχονταν την πεισματική άρνηση της Πύλης να υποχωρήσει ενόψει των επιτυχιών του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο το 1825-1827 και του Κιουταχή στη Ρούμελη. Ολη αυτή η τροπή επούλωνε κάπως τις πληγές από τις εσωτερικές συγκρούσεις των Ελλήνων του 1824, που χαρακτηρίζονται «εμφύλιοι» – διασταλτικά καθώς δεν υπήρχε κυρίαρχο ελληνικό κράτος – και των στρατιωτικών αποτυχιών στις οποίες συνέτειναν (Μεσολόγγι, Κάσος, Ψαρά κ.ά.). Ο Αγώνας της Ανεξαρτησίας ξαναζωντάνευε με τη βοήθεια των Δυνάμεων, σε μεγάλο βαθμό και χάρη στον ανταγωνισμό τους για  επιρροή στο ελληνικό κράτος που μοιραία αναδυόταν από το «αμετάτρεπτο», όπως έλεγε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, «Ελευθερία ή Θάνατος». Τον Σεπτέμβριο – Οκτώβριο 1827 η Υψηλή Πύλη αρνήθηκε πάλι την ανακωχή που ζητούσαν οι τρεις Δυνάμεις. Ο Ιμπραήμ αψήφησε τη συμμαχική οδηγία να μη μετακινήσει δυνάμεις από τα πλοία του στο λιμάνι του Ναυαρίνου προς την ηπειρωτική Ελλάδα. Ο Κόδριγκτον τον προειδοποίησε αναχαιτίζοντας μια ναυτική τουρκική μοίρα έξω από την Πάτρα στις 22 Σεπτεμβρίου 1827. Η απείθεια του Ιμπραήμ και η έλευση του χειμώνα ώθησαν τους τρεις ναυάρχους να μπουν μέσα  στο λιμάνι του Ναυαρίνου. Ο συμμαχικός στόλος διέθετε 27 πλοία με 1.324 πυροβόλα έναντι 89 του τουρκο-αιγυπτιακού με 2.240 πυροβόλα. Αλλά η ευστοχία και ταχύτητα των συμμαχικών πυροβόλων, η στρατηγική τοποθέτηση των συμμαχικών πλοίων απέναντι στο «πέταλο» των τουρκο-αιγυπτιακών και το ανώτερο ηθικό των συμμάχων προκάλεσαν συντριπτική ήττα του Ιμπραήμ μέσα σε 4 μόνον ώρες. Μετά τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου η Πελοπόννησος απαλλάχθηκε από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ, με τη βοήθεια και του εκστρατευτικού σώματος του γάλλου στρατηγού Μαιζών, η Ρούμελη από τους Τούρκους με τη συνεχιζόμενη δράση του Τσωρτς, ενώ στα νησιά πατάχθηκε η πειρατεία από την κυβέρνηση Καποδίστρια, τουλάχιστον μέχρι το 1830.

Κατά τραγική ειρωνεία, η Συνθήκη του Λονδίνου, η οποία ήταν η πολιτική βάση της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου, υπήρξε το κύκνειο άσμα του Τζορτζ Κάνιγκ, αφού είχε πεθάνει ξαφνικά τον Αύγουστο του 1827. Στο μεταξύ, όμως, είχε καταφέρει να αλλάξει ρότα στην αγγλική εξωτερική πολιτική, εξέλιξη καταλυτική για την έκβαση της Επανάστασης. Μετά τον θάνατο του Κάνιγκ, ο Καποδίστριας συνέχισε τις προσπάθειες για διευρυμένα ελληνικά σύνορα εκμεταλλευόμενος τους ανταγωνισμούς των Μεγάλων Δυνάμεων, παρότι αντιμετώπιζε εντονότερη  αγγλική καχυποψία. Μέχρι τη δολοφονία του, αντιμετώπισε ανοικτά την εχθρότητα της ελληνικής φιλοαγγλικής μερίδας. Αλλά ο κύβος για τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους είχε πια ριφθεί.

Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου επιτάχυνε την ευόδωση του Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Αλλαξε, όμως, και τους συσχετισμούς μεταξύ των Δυνάμεων και μέσα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η δημιουργία ελληνικού κράτους ήταν στοίχημα για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις που έβλεπαν ότι η Ιερή Συμμαχία δεν θα συγκρατούσε για πολύ τον εθνικισμό και τον φιλελευθερισμό. Απαιτούνταν δικές τους κατά τόπους επεμβάσεις. Οχι για να διατηρηθεί η ησυχία, όπως ονειρευόταν ο Μέτερνιχ, αλλά για να ελεγχθούν οι αλλαγές συνόρων και πολιτευμάτων, όπως είχε αντιληφθεί ο Κάνιγκ.

Ετσι, το θαύμα που συχνά αναγνωρίζεται στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου δεν ήταν η φιλάνθρωπη διάσωση ενός φθίνοντος ελληνικού οράματος, αλλά η δικαίωση της ελληνικής πίστης στο αδιαπραγμάτευτο της ανεξαρτησίας. Μαζί και της ψυχρής λογικής των Ευρωπαίων και των Ελλήνων απέναντι στην αναδυόμενη ευρωπαϊκή πολιτική.

Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι αν. καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικής και Διεθνούς Ιστορίας (ΚΕΔΙΣ) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου