Τα πολλά πρόσωπα του φασισμού

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο συχνά επανήλθε το ερώτημα εάν το τέλος του ναζιστικού καθεστώτος στη Γερμανία και του φασιστικού καθεστώτος στην Ιταλία σηματοδοτεί και το τέλος του φασιστικού φαινομένου. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που θα επέμειναν όχι απλώς στην επιβίωση φασιστικών στοιχείων, κάτι που για δεκαετίες θα προκύπτει και από τη «συνέχεια» του κράτους και το γεγονός ότι ένα σημαντικό μέρος του προσωπικού ναζιστικού και του φασιστικού κρατικού μηχανισμού θα αξιοποιηθεί ποικιλοτρόπως και στη μεταπολεμική περίοδο, αλλά και στην ιδιότυπη αναπαραγωγή του ίδιου του φασιστικού φαινομένου.

Ο Τέοντορ Αντόρνο είχε υπογραμμίσει ήδη από το 1959 ότι «η επιβίωση του εθνικοσοσιαλισμού μέσα στη δημοκρατία είναι δυνητικά πιο απειλητική από την επιβίωση φασιστικών τάσεων ενάντια στη δημοκρατία». Από τη μεριά του ο Πιερ Πάολο Παζολίνι είχε προκαλέσει μεγάλο θόρυβο στην Ιταλία στη δεκαετία του 1970, όταν είχε υποστηρίξει ότι πλέον ο φασισμός είναι συνυφασμένος με τους ανθρωπολογικούς μετασχηματισμούς που φέρνει ένας καπιταλισμός που στηρίζεται στη μαζική κατανάλωση και στη συνακόλουθη ομογενοποίηση. Και ο Εντσο Τραβέρσο στο πρόσφατο βιβλίο του για τα «Νέα πρόσωπα του φασισμού» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2017) προσφέρει μια εντυπωσιακή επισκόπηση των πολλών παραλλαγών φασιστικών και ακροδεξιών ρευμάτων στο σύγχρονο πολιτικό τοπίο.

Η συζήτηση αυτή αποκτά ξεχωριστή σημασία στην ελληνική περίπτωση. Η δίκη της Χρυσής Αυγής αποκάλυψε πέραν κάθε αμφιβολίας τον χαρακτήρα εγκληματικής οργάνωσης που είχε το συγκεκριμένο νεοναζιστικό μόρφωμα, όμως το ερώτημα του πώς εκτινάχθηκε στο πολιτικό προσκήνιο ένας τέτοιος πολιτικός σχηματισμός εξακολουθεί να είναι επίκαιρο. Ιδίως εάν αναλογιστούμε ότι σε όλη την Ευρώπη βλέπουμε μια εντυπωσιακή πολιτική παρουσία δυνάμεων της Ακροδεξιάς, έστω και εάν τα περισσότερα σχετικά ρεύματα δεν επιλέγουν την ανοιχτά αντικοινοβουλευτική ρητορική των ελλήνων ομοϊδεατών τους.

Η τάση που υπήρξε να αποδοθεί η άνοδος αυτή απλώς και μόνο σε μια υποτιθέμενη μαζική πολιτική παθολογία που εκδηλώθηκε μετά το 2011, με βασική μορφή εμφάνισης την έκρηξη του «λαϊκισμού» και της «αγανάκτησης», δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί εξήγηση. Οχι μόνο γιατί αυτού του είδους η χρήση της έννοιας του λαϊκισμού απειλεί να την κάνει απλώς ένα shibboleth χωρίς θεωρητική χρησιμότητα, αλλά και γιατί είναι προφανές ότι η προσπάθεια να ενταχθούν στο ίδιο πλαίσιο συμπεριφορές και ιδεολογίες διαφορετικές και ανταγωνιστικές περισσότερο αμηχανία δηλώνει παρά αναλυτική ικανότητα, για να μην αναφερθούμε στην εκκωφαντική ρηχότητα της «θεωρίας των δύο άκρων».

ΤΟ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ. Μια διαφορετική οπτική θα προσπαθούσε να δει το πώς συνδέεται η απήχηση μιας φασιστικής ιδεολογίας με στοιχεία ενεργά στην κοινωνία και συχνά αναπαραγόμενα και από πολιτικές δυνάμεις του πολιτικού mainstream. Σε αυτή την περίπτωση, αξίζει να σταθεί κανείς στα σημεία που συνδέουν την ανοιχτά ρατσιστική ιδεολογία και πρακτική (ενίοτε με τρόπο δολοφονικό) της Χρυσής Αυγής με τον τρόπο που σταδιακά η μετανάστευση ή η άφιξη προσφύγων άρχισε να αντιμετωπίζεται ως «πρόβλημα» στο οποίο έπρεπε να υπάρξει «φραγμός» και «ανάσχεση», ή τον τρόπο που κυριάρχησε στον δημόσιο λόγο η απαξιωτική και ρατσιστική αναφορά σε «λαθρομετανάστες», ή τον τρόπο που ρατσιστικά αντανακλαστικά ενισχύθηκαν με διάφορους τρόπους (πιο πρόσφατο παράδειγμα η επαναφορά της ρητορικής περί «υγειονομικής βόμβας» σε σχέση με τους μετανάστες και τους πρόσφυγες). Το ίδιο ενδιαφέρον θα είχε να σταθούμε στην εθνικιστική ρητορική και στην κατά καιρούς επιστροφή της στο προσκήνιο, συχνά και με όρους εμφανούς πολιτικού υπολογισμού, που όμως την ίδια στιγμή τροφοδότησε την ιδιαίτερη εκδοχή ακροδεξιάς πατριδοκαπηλίας.

Ούτε πρέπει να υποτιμήσουμε την πολλαπλή νομιμοποίηση της βαναυσότητας στη δημόσια σφαίρα: από την πολλαπλή διαφήμιση των ένστολων κατασταλτικών μηχανισμών ως βασικού εργαλείου κρατικής πολιτικής (ενίοτε και ως «αιχμής του δόρατος») έως όλες τις μορφές αναπαραγωγής της πατριαρχικής και σεξιστικής βίας, τα παραδείγματα πολλά. Μόνο που όλα αυτά τροφοδοτούσαν συνάμα και μια βασική πλευρά της φασιστικής πολιτικής που είναι ακριβώς η λογική της πυγμής, συμπεριλαμβανομένου του φετίχ μιας παραστρατιωτικού τύπου βίας.

Προσθέστε σε όλα αυτά τη διαρκή επιστροφή ενός ιστορικού αναθεωρητισμού που στο όνομα της πάλης κατά του «ολοκληρωτισμού» αναπαράγει ταυτόχρονα έναν παλαιάς κοπής αντικομμουνισμό, αλλά και νομιμοποιεί αναδρομικά το νήμα που συνδέει τον δωσιλογισμό με το μετεμφυλιακό αυταρχικό καθεστώς και αρχίζει να διαμορφώνεται ένα πεδίο στο οποίο μπορούσαν να αναδειχτούν ξανά ανοιχτά φασιστικές τάσεις, ιδίως μέσα σε μια συνθήκη οξυμμένης πολιτικής κρίσης που αποσάθρωσε προηγούμενες μορφές πολιτικών αναγνωρίσεων και εκπροσωπήσεων. Σε μια διεργασία και δυναμική που δεν ανακόπτεται μόνο με αποφάσεις δικαστηρίων, όση σημασία και εάν έχουν και αυτές.

Η προειδοποίηση του Μαξ Χορκχάιμερ

«Οποιος θέλει να εξηγήσει τον αντισημιτισμό πρέπει να μιλήσει για τον εθνικοσοσιαλισμό […] Οποιος δεν θέλει να μιλήσει για τον καπιταλισμό θα πρέπει να μη μιλήσει και για τον φασισμό». Με αυτές τις φράσεις θέλησε το 1939 ο Μαξ Χορκχάιμερ να υπογραμμίσει το νήμα που συνδέει την ανάδυση του φασισμού και του ναζισμού με μια ορισμένη εκδοχή καπιταλισμού, στηριγμένου στη μαζική κρατική παρέμβαση και στην ολοκληρωτική κινητοποίηση, αλλά και στον εξοντωτικό αντισημιτισμό.