«Στην τέχνη βλέπεις τους λάθος ανθρώπους να μεσουρανούν»

Η ζωή στην Πλατεία της Αγίας Ειρήνης στο κέντρο της Αθήνας αυτές τις ημέρες έχει κάτι το ανοίκειο. Το μέρος είναι γεμάτο κόσμο στα καφέ και τα εστιατόρια, οι πλάκες στους γύρω πεζόδρομους έχουν χάσματα εξαιτίας κάποιων εργασιών υποδομής (;), ενώ οι οσμές στον αέρα μεταφέρουν μόρια μαγειρεμένης τροφής στη μείξη τους με την αποσύνθεση που προβάλλει από κλειστά καταστήματα με άδειες βιτρίνες και τοίχους με συνθήματα και γκραφίτι. Ωστόσο το φως της ημέρας και η διαύγεια του ουρανού κατευνάζουν όπως φαίνεται την ανησυχία και οι περιφερόμενοι του κέντρου αδιαφορούν για το βουητό του συνωστισμού που οι ίδιοι δημιουργούν. Μερικές δεκάδες μέτρα ψηλότερα, στην κατάφυτη ταράτσα μιας πολυκατοικίας του 1930, η συνάντηση με την Ευφροσύνη Δοξιάδη εξορκίζει για λίγη ώρα την αθηναϊκή δυστοπία. Αλλωστε η ίδια έγινε γνωστή μέσα από την πολύχρονη, κοπιαστική και γόνιμη έρευνά της για τη ζωγραφική των νεκρικών πορτρέτων του Φαγιούμ. Κατόρθωσε να αποκωδικοποιήσει μία στιγμή της αιωνιότητας στην αέναη μάχη του ανθρώπου να ξεγελάσει τον θάνατο και να διατηρήσει τη ζωντάνια στην ύλη:

«Αυτό το διάστημα έχω δυο μεγάλα πρότζεκτ με τα οποία ασχολούμαι. Το ένα είναι η επιμέλεια ενός βιβλίου για τον Τσαρούχη. Το 1981 είχε κάνει στο Ιωνικό Κέντρο στη Χίο μαθήματα για την αρχαία ελληνική ζωγραφική. Υπάρχει η μαγνητοφώνηση των μαθημάτων του και σε συνεργασία με το Ιδρυμα Τσαρούχη και με τον Αλέκο Λεβίδη θα εκδώσουμε αυτό το πολύτιμο υλικό. Το άλλο πρότζεκτ έχει να κάνει με το ότι γράφω επί 33 χρόνια για έναν πλαστό πίνακα του Ρούμπενς. Τώρα είναι 40 χρόνια από τότε που η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου αγόρασε αυτό το έργο. Λένε ότι όχι μόνο δεν είναι πλαστό, αλλά ότι πρόκειται για αριστούργημα. Το πρωτοείδα και άρχισα να κάνω κριτική και αυτοί το πολεμάνε. Αλλά έχει καλές εξελίξεις αυτό το θέμα επειδή έχουν πειστεί κάποιοι ειδικοί με τη δική μου άποψη. Πάει καλά».

Δεν σας αποθάρρυνε η σκέψη να εναντιωθείτε σε ένα σημαντικό μουσείο;

Δεν είναι μόνο αυτό. Το μουσείο υποστηρίζεται από ένα κέντρο μελετών του Ρούμπενς που βρίσκεται στην Αμβέρσα. Εχω μιλήσει και μαζί τους αλλά αρνούνται να το συζητήσουν. Ασχολούμαι λοιπόν πολλά χρόνια με αυτό και έχω γράψει τρεις εκδοχές του βιβλίου για να τεκμηριώσω τη θέση μου. Είχα προσπαθήσει τη δεύτερη εκδοχή να την εκδώσω στην Αγγλία, αλλά αυτό ήταν λάθος. Τώρα το ξαναέγραψα, με διαφορετικό τρόπο αυτή τη φορά και ελπίζω να δημοσιευτεί. Σε άλλον ξένο, ίσως μη αγγλικό, εκδοτικό οίκο.

Κι έτσι θα δώσει αφορμή για να γραφτεί το σενάριο για μία μελλοντική ταινία γύρω από αυτό το αμφιλεγόμενο έργο.

Αυτό προσφέρεται για ντοκιμαντέρ. Αλλά είναι δύσκολο επειδή είναι αμφιλεγόμενο το θέμα. Εν τω μεταξύ ζωγραφίζω και κάνω κι άλλα πράγματα. Οταν κάτι με ερεθίζει γράφω και σε δικτυακές σελίδες. Δεν θέλω να επιτίθεμαι σε συναδέλφους, είναι άκομψο. Ομως δεν μπορώ να δέχομαι τα πάντα χωρίς ίχνος κριτικής. Αυθόρμητα τις προάλλες είχα γράψει με αφορμή τον καθαρισμό της Νίκης της Σαμοθράκης στο Λούβρο. Την ισοπέδωσαν και την έκαναν σαν φάντασμα του προηγούμενου εαυτού της. Εβγαλαν όλες τις πατίνες του χρόνου. Το τρισδιάστατο μέσα στις ρωγμές δίνει την αίσθηση του γλυπτού. Αν το πιάσεις και του κάνεις απολέπιση… Ενα κομμάτι μάρμαρο είτε αρχαίο είτε σύγχρονο είναι εξίσου παλαιά. Γιατί ως ύλη το μάρμαρο έχει πάρει αιώνες για να γίνει. Οπότε άμα το αρχαίο το μαδήσεις ξαναέρχεσαι στο σημερινό μάρμαρο. Για τη Νίκη της Σαμοθράκης ξοδεύτηκαν δύο εκατομμύρια ευρώ για τον καθαρισμό. Οι Γάλλοι έδειχναν τον κομπασμό τους και οι υπεύθυνοι στο Λούβρο έκαναν μέχρι και έρανο ζητώντας από το κοινό να τους χρηματοδοτήσει μία καταστροφή. Λίγοι άνθρωποι έχουν διαμαρτυρηθεί. Είμαι σχεδόν η μόνη από όσο γνωρίζω.

Δεν έχουμε την πρώτη ύλη που δούλευε ο καλλιτέχνης δηλαδή.

Στην τέχνη το μαγικό στοιχείο είναι το άγγιγμα του καλλιτέχνη. Αν το αφαιρέσεις, μετά έχεις ένα υπαρξιακό υλικό.

Και σε ένα υπαρξιακό κενό στο οποίο πέφτει ο θεατής μπροστά στο έργο τέχνης;

Χάνεται όλη η μαγεία. Οπως στο βίντεο όπου προβάλλεται η πρόσφατη νέα φωταγώγηση της Ακρόπολης. Το βρήκα πολύ κιτς. Μοιάζει με βιντεοπαιχνίδια αυτή η αισθητική. Μου χάλασε την Ακρόπολη. Ολο αυτό χαράσσεται μέσα σου κι έχεις την Ακρόπολη σαν ντισκοτέκ. Είμαι εναντίον της αντιμετώπισης της Ελλάδας σαν τουριστική ατραξιόν. Ολο αυτό το παιχνίδι με τα φώτα που είδα στο βίντεο με έκαναν να σκέφτομαι ότι έναν έναν τους χάνουμε τους θησαυρούς του παρελθόντος. Οφείλεται στο ότι έχω ασχοληθεί πολύ με τη ζημιά που κάνουν οι συντηρητές όταν παρακαθαρίζουν τα πράγματα. Είναι ένα από τα προσφιλή μου θέματα.

Τι το κάνουμε κάτι τόσο παλιό, το αφήνουμε να υπάρχει και να φθείρεται μόνο του;

Από τον 18ο αιώνα, μαζί με την Αρχαιολογία ξεκίνησε και η συντήρηση των γλυπτών και τέθηκε ο προβληματισμός στο ποιο είναι το όριο της συντήρησης ενός έργου. Υπάρχουν δύο σχολές. Η μία σχολή κάνει το ελάχιστο για να το σώσει και να του παρατείνει τη ζωή, χωρίς όμως αυτό να χάσει την αίσθηση ότι πρόκειται για κάτι παλαιό. Ανήκω σε αυτή τη σχολή. Υπάρχει και η άλλη πλευρά, που είναι πολύ της μόδας τώρα, ότι το κάνεις καινούργιο, το καθαρίζεις «μέχρι θανάτου». Ή ένα κτίριο που δεν υπήρχε καθόλου γιατί έχει πέσει και δεν έχει κολόνες, το ξαναχτίζεις με καινούργια μάρμαρα. Για μένα αυτό είναι υπερβολή.

Από την πολλή συντήρηση περνάμε στον «θάνατο» του γλυπτού έργου;

Χάνεται η κρούστα που περιείχε την παρέμβαση του καλλιτέχνη και τη μαστοριά του τεχνίτη. Για τη ζωγραφική υπάρχει κάτι χειρότερο. Υπάρχουν καλοί και κακοί συντηρητές. Οι κακοί συντηρητές υπερκαθαρίζουν τις ελαιογραφίες και καταστρέφουν τα έργα χρησιμοποιώντας οξέα. Οταν για να βγάλεις από έναν πίνακα ένα παλιό βερνίκι που έχει κιτρινίσει χρησιμοποιείς οξύ, αυτό διαβρώνει τη λαδομπογιά για είκοσι χρόνια μετά. Και δεν αλλοιώνονται μόνο τα χρώματα αλλά και η φλοίδα που είχε προσθέσει ο ζωγράφος. Υπήρξαν ειδικοί που αντέδρασαν στον καθαρισμό της οροφής της Καπέλα Σιστίνα από μία ομάδα Ιαπώνων. Θεωρήθηκε ότι ήταν υπερβολικός ο καθαρισμός με αποτέλεσμα να πεταχτούν και γκλασούρες που ήταν μέρος του έργου. Ενώ υπάρχουν τρόποι πιο ήπιας συντήρησης. Αλλά νομίζω ότι δεν καταλαβαίνουν όλοι οι συντηρητές τη διαφορά.

Αυτή η τάση του υπερκαθαρού και αναζωογονημένου έργου μήπως αντανακλά την εποχή της σύγχρονης μανίας των ανθρώπων με την αντιγήρανση και τη νεανική εικόνα τους;

Είναι αυτό που λέει ο Σεφέρης στο ποίημά του «Με τον τρόπο του Γ.Σ.»:

«Ο άνθρωπος που είδα σήμερα καθισμένος σ’ ένα φόντο με πιτσούνια και με λουλούδια

δέχουνταν το χέρι του γερο-φωτογράφου να του στρώνει τις ρυτίδες

που είχαν αφήσει στο πρόσωπό του

όλα τα πετεινά τ’ ουρανού»…

Αναφερόταν σε ένα είδος λίφτινγκ που με σελοτέιπ τραβούσε τις ρυτίδες πίσω από τα αφτιά τους. Ηξερα μία ηλικιωμένη ηθοποιό που το έκανε αυτό επειδή δεν είχε χρήματα να κάνει χειρουργικό λίφτινγκ. Λατρεύω τους ηθοποιούς που έχουν πολλές ρυτίδες. Οπως ο Σαμ Σέπαρντ που το πρόσωπό του είχε γίνει πλισέ από τις ρυτίδες. Ή ο Τζον Χερτ, ο Ιαν ΜακΚέλεν. Μου αρέσει η Βανέσα Ρεντγκρέιβ η οποία δεν κάνει τίποτα στο πρόσωπό της. Εχει μια αλήθεια όλο αυτό.

Για να επιστρέψω σε αυτό που έλεγα λοιπόν, στη γλυπτική και τη ζωγραφική με ενδιαφέρει η μαστοριά. Θαυμάζω τους ανθρώπους που γνωρίζουν από την τεχνική κι ας μην είναι γνωστοί ως καλλιτέχνες. Με έχει επηρεάσει και ο Τσαρούχης ο οποίος έδινε μεγάλη σημασία στη μαστοριά. Αυτή είναι η μισή επιτυχία. Σε όλη μου τη ζωή σε ένα έργο τέχνης αναζητούσα να έχει μέσα του μία δόση αλήθειας. Θεωρούσα ότι ο ζωγράφος θα πρέπει να νιώσει τη συγκίνηση αυτού που βλέπει. Οχι μία συναισθηματική συγκίνηση, αλλά μία ωμή αλήθεια. Και στη μουσική το ίδιο νιώθω. Οταν ζωγραφίζω βάζω Αργύρη Μπακιρτζή από τους Χειμερινούς Κολυμβητές. Αισθάνομαι ότι είναι συντονισμένος με αυτό που αισθάνομαι εγώ για τα πράγματα.

Τι αισθάνεστε;

Εχω τσαντίλα. Για το πώς κακοποιούνται τα άγια, τα ιερά και τα όσια παντοιοτρόπως από τους συντηρητές όταν υπερσυντηρούν και αφαιρούν τη μαγεία από τα πράγματα. Και με νευριάζει που όλοι μου οι φίλοι που είναι καλλιτέχνες πένονται σήμερα. Στην τέχνη βλέπεις τους λάθος ανθρώπους να μεσουρανούν. Ολα πάνε με μόδες. Στο εξωτερικό επανέρχεται η παραστατική ζωγραφική. Στην Ελλάδα δεν έχουμε πάρει το μήνυμα «τράβα και μία σωστή γραμμή». Οταν στα 18 μου πήγα στην Αγγλία για σπουδές σε κορόιδευαν και δεν ήσουν κουλ αν ζωγράφιζες παραστατικά. Ολοι τότε έκαναν αφηρημένα. Αυτό συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα με αποτέλεσμα να έχουν μείνει εντελώς αμόρφωτοι από άποψη τεχνικής και μαστοριάς οι καλλιτέχνες. Βαριόμαστε, δεν θέλουμε, σιγά σιγά καταργήθηκαν και σε πολλές σχολές τα μαθήματα σχεδίου. Την αφηρημένη τέχνη λοιπόν τη βλέπω, αλλά εύκολα τη βαριέμαι. Τη βρίσκω μονοδιάστατη.

Ωστόσο, δεν νομίζετε ότι η αρχαιότητα μας βαραίνει;

Πολύ. Ο Σεφέρης το λέει στο «Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να τ’ ακουμπήσω». Ναι, μας βαραίνει. Αλλά αν είσαι μάγκας, σύνελθε και κάνε και εσύ κάτι ωραίο. Δεν είναι ανάγκη να το βλέπεις σαν μειονέκτημα το μεγαλύτερο πλεονέκτημα: το ότι έχουμε την τύχη να ζούμε μέσα σε αυτό το τοπίο και με αυτό το θαυμάσιο κλίμα. Να βλέπεις την Ακρόπολη και τα αρχαία σαν τροχοπέδη στη δική σου ζωή, είναι ένα άλλο άκρο. Μου αρέσουν οι άνθρωποι που κοιτάνε τον κόσμο σαν ένα μαγικό μέρος. Οπως και είναι.