Αποχαιρετισμός{CR} στον μπαμπά{CR} της Μαφάλντα

Ηταν ένας κομψός γελοιογράφος της εποχής του, σαρκαστής, ποιητικός, με καθαρή γραμμή και σαφείς κοινωνικές αναφορές. Ο Χοακίν Σαλβαντόρ Λαβάντο Τεχόν, που υπέγραφε με το ψευδώνυμο Quino (Κίνο) και από χθες δεν είναι μαζί μας (πέθανε στα 88 του), ήταν ένας γνωστός μας – αφού μεταξύ άλλων υπήρξε ο δημιουργός των κόμικς στριπ με τις ιστορίες της Μαφάλντα, αυτού του ανήλικου των εικονογραφημένων, της πολιτικοποιημένης Μικρής Λουλούς από την Αργεντινή.

Ο Quino πέθανε μία ημέρα μετά την 66η επέτειο από την πρώτη εμφάνιση στο χαρτί της ηρωίδας του, στις 29 Σεπτεμβρίου 1964, στο περιοδικό «Primera Plana». Η αλήθεια είναι, όμως, ότι δεν ήταν την ημέρα εκείνη τα γενέθλια της Μαφάλντα. Είχε δημιουργηθεί σχεδόν έναν χρόνο νωρίτερα ως κόμικ για «γκρίζα διαφήμιση» προϊόντων της εταιρείας Mansfield. Οι χαρακτήρες θα χρησιμοποιούσαν τα προϊόντα της εταιρείας και όλοι τους θα είχαν ονόματα που ξεκινούν από «M». Η εταιρεία ακύρωσε την παραγγελία και η μορφή της Μαφάλντα άρχισε να περιφέρεται στα γραφεία των εφημερίδων ζητώντας στέγη και προορισμό. Αρχισε δηλαδή να την περιφέρει ο άνθρωπος που την εμπνεύστηκε, και μαζί εμπνεύστηκε τον κόσμο της, ο 31 χρόνων τότε Quino, ο οποίος έψαχνε πώς θα κάνει τη δουλειά που του άρεσε και θα πληρώνεται γι’ αυτήν. Ο αρχισυντάκτης του περιοδικού «Primera Plana», ο οποίος, αφού ζήτησε να αφαιρεθούν οι διαφημιστικοί υπαινιγμοί, την ενέταξε στην ύλη του, είχε μυριστεί το ταλέντο. Το οποίο και σύντομα απογειώθηκε αφού, έναν χρόνο μετά, η Μαφάλντα δημοσιευόταν ως καθημερινό στριπ στην εφημερίδα «El Mundo» – ως τον Δεκέμβριο του 1967, οπότε και εκδηλώθηκε στρατιωτικό πραξικόπημα, με αποτέλεσμα η εφημερίδα να κλείσει.

Οι πρώτες ιστορίες ήταν μόνο με την εξάχρονη Μαφάλντα, που μαθαίνει, σχολιάζοντάς τον, τον κόσμο, και τους ζορισμένους στη μέγγενη της καθημερινότητας γονείς της. Στη συνέχεια, όπως γίνεται στον κόσμο των κόμικς στριπ, άρχισαν να εμφανίζονται και οι υπόλοιποι χαρακτήρες. Πρώτος παρουσιάστηκε ο Φελίπε, έναν χρόνο μεγαλύτερός της, που έχει άγχος με το σχολείο και τα μαθήματα, διαβάζει μανιωδώς ένα καουμπόικο περιοδικό κόμικς και μπερδεύει συχνά τη φαντασία με την πραγματικότητα. Στη συνέχεια εμφανίστηκαν και οι άλλοι φίλοι της ηρωίδας, που έκαναν πιο πλούσιο τον κόσμο της. Ο Μανολίτο, γιος μπακάλη, που αδιαφορεί για τα περισσότερα μαθήματα, πλην της αριθμητικής, είναι τσιγκούνης και όταν μεγαλώσει θέλει να ανοίξει σουπερμάρκετ. Η Σουσανίτα, που όταν μεγαλώσει θέλει να παντρευτεί έναν πλούσιο και να κάνει παιδιά. Και ο Μιγκελίτο, που είναι πιο μικρός αλλά συχνά θέτει απροσδόκητα ερωτήματα. Πολύ αργότερα, στην παρέα προστέθηκε και η Λιμπερτάδ (Ελευθερία), η πολιτικοποιημένη μικρή με μια αριστερή φιλελεύθερη ματιά στον κόσμο, που είναι κοντή – και, όπως έχει γραφτεί, συμβολίζει τη χώρα και τα παθήματά της.

Η Μαφάλντα είχε πολύ μεγάλη επιτυχία στη Νότια Αμερική και στην Ευρώπη από το τέλος της δεκαετίας του 1970, οπότε άρχισε να δημοσιεύεται στη γλώσσα μας και στην Ελλάδα. Μιλούσε για τον κόσμο της εποχής της (ήταν εποχή Ψυχρού Πολέμου, αλλά και της αμερικανικής επέμβασης στο Βιετνάμ και με διάφορους τρόπους στη Νότια Αμερική) με μια γλώσσα κατανοητή στους προοδευτικούς αναγνώστες όλου του κόσμου. Πίσω από την επιτηδευμένη παιδική αφέλεια συμπυκνώνονταν οι φόβοι για την παγκόσμια ειρήνη, για το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση των λαών, αλλά και για τα οικονομικά προβλήματα που έπλητταν κυρίως τις λαϊκές τάξεις. Γενικεύοντας και μη αναφερόμενη αμέσως σε γεγονότα, η Μαφάλντα επέτρεπε την ταύτιση πολλών και διαφορετικών μεταξύ τους αναγνωστών.

Η Μαφάλντα ήταν το έπος του μικροαστισμού και κάτι σαν το Peanuts (το κόμικ στριπ με τον Σνούπι και τον Τσάρλι Μπράουν) της Nότιας Αμερικής και της αριστερής (αλλά όχι υποχρεωτικά σοβιετόφιλης) Ευρώπης. Και ένα από τα χαρακτηριστικά που επέτρεψε την πρόσληψή της από τους αναγνώστες ήταν το κομψό, λίγο σοφιστικέ μερικές φορές, σκίτσο του Quino – ο οποίος, το ίδιο διάστημα, υπέγραφε ολοσέλιδες συνήθως χωρίς λόγια στοχαστικές βινιέτες που περιέγραφαν ανθρώπινες καταστάσεις και διλήμματα. Το χιούμορ της σειράς δεν βγήκε ποτέ από τα όρια της ευπρέπειας και της κομψότητας (σε αντίθεση με το αντίστοιχο ευρωπαϊκό χιούμορ που παγιώθηκε ιδίως μετά τα γεγονότα του γαλλικού Μάη). Δεν ήταν για παιδιά, αλλά πολύ εύκολα το προσλαμβάνουν και τα παιδιά.

Η Μαφάλντα επέστρεψε στον Τύπο της Αργεντινής το καλοκαίρι του 1968, στην εφημερίδα «Siete Dias Ilustrados», όπου δημοσιευόταν τέσσερις φορές την εβδομάδα. Συνέχισε απρόσκοπτα ως τις 25 Ιουνίου 1973, οπότε και δημοσιεύτηκε το τελευταίο στριπ της σειράς. Ομως, η Μαφάλντα δεν μεγάλωσε – και στην πορεία οι ιστορίες της δημοσιεύονταν και ξαναδημοσιεύονταν, επιφυλάσσοντας στους αναγνώστες την ίδια συγκίνηση. Τη συγκίνηση από την ταύτιση με μια ηρωίδα, στην ενήλικη προέκταση της ζωής της οποίας, αν και δεν τη γνωρίσαμε ποτέ, θα θέλαμε να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας. Οντως, η Μαφάλντα μάς επιφύλαξε τη συγκίνηση της πορείας προς την αυτογνωσία.

Στο εξώφυλλο του τελευταίου τεύχους του περιοδικού «Κολούμπρα», όπου πρωτοδημοσιεύτηκε στα ελληνικά, η Μαφάλντα αποχωρούσε από την ενεργό δράση λέγοντας: «Πάω να αντιμετωπίσω την πραγματικότητα». Ηταν γοητευτική αυτή η πραγματικότητα, γεμάτη σκοτούρες αλλά και πολλές μικρές νίκες. Κι είναι βέβαιο ότι η Μαφάλντα είναι μία από μας.

Από την «Κολούμπρα», στη «Βαβέλ» και στο «Παρά Πέντε»

Στην Ελλάδα, η Μαφάλντα είχε ένδοξη πορεία. Αρχισε να πρωτοδημοσιεύεται στο περιοδικό ενήλικων κόμικς «Κολούμπρα» του Βασίλη Τουφεξή, το 1978, όπου έγινε εξώφυλλο όχι μόνο μία φορά. Αλλά η ένδοξη υποδοχή της έγινε μέσα από τις σελίδες του περιοδικού «Βαβέλ», που εκδόθηκε το 1981 από τη Νίκη Τζούδα και άλλαξε τη σχέση των αναγνωστών με τα κόμικς. Στη συνέχεια, οι ιστορίες της άρχισαν να εκδίδονται σε τομίδια που είχαν μεγάλη επιτυχία.

Οταν η πρώτη συντακτική ομάδα της «Βαβέλ» διαλύθηκε το 1984, η Μαφάλντα συνέχισε να δημοσιεύεται στο περιοδικό «Παρά Πέντε», αργότερα και στο «Μικρό Παρά Πέντε» του Ηλία Μπαζίνα (εκδόσεις Ars Longa). Τότε εκδόθηκε και η πλήρης σειρά σε δύο τόμους. Συνολικά, η Μαφάλντα είναι μία από τις μεγάλες εκδοτικές επιτυχίες – και εκτός των άλλων έχει εμπνεύσει τον Αρκά στις σημερινές ιστορίες του με τη Ρόζα και τον Θανασάκη. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο κεφάλαιο.