«Μέσα από τους Ρομά μπαίνεις στον “Οιδίποδα”»

Η Νέα Ζωή θεωρείται η πιο φτωχή περιοχή της Αττικής. Στον Ασπρόπυργο, εκεί όπου υπάρχει ο καταυλισμός των Ρομά, η Λουκία Αλαβάνου δημιούργησε τη δική της εκδοχή, πάνω στην τραγωδία του Σοφοκλή «Οιδίπους επί Κολονώ». Μια ταινία εικονικής πραγματικότητας, την «On the way to Colonus», σε δική της παραγωγή και με συντελεστές παραγωγής τους φορείς Onassis Culture, PCAI και Ελευσίνα 21. Ενώ για ηθοποιούς επέλεξε μέλη της κοινότητας των Ρομά. Μια σκληρή και δυνατή επιλογή από μια καλλιτέχνιδα η οποία έχει δείξει δείγματα της δουλειάς της στο εξωτερικό και σε εδώ εκθέσεις, παρουσιάζοντας τις μικρού μήκους ταινίες της με χαρακτήρα κολάζ από θραύσματα κινηματογραφικών πηγών συνυφασμένα με δικές της σεκάνς και οπωσδήποτε ιδιαίτερους ήχους.

Η ίδια τις περιγράφει ως ανακατάταξη κατακερματισμένων εικόνων και ήχων που δανείζεται από ταινίες και επεξεργάζεται ψηφιακά. Συχνά αυτές οι εικόνες σχετίζονται με / ή συνθέτουν το γυναικείο σώμα. Τα αποσπάσματα μπορεί να προέρχονται από κλασικές ταινίες του Χόλιγουντ, από καρτούν των δεκαετιών του ’20 και του ’30, από τον Χίτσκοκ και άλλους ιδιοσυγκρασιακούς σκηνοθέτες της δεκαετίας του ’50.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτή ήταν η Λουκία Αλαβάνου, μέρος Α’. Καθώς τώρα έχει ξεκινήσει στη δουλειά της ένα μέρος Β’. Πρόλογός του ήταν η συνάντησή μας πριν από έναν μήνα στην Ερμούπολη. Οταν η Λουκία Αλαβάνου προσκλήθηκε από τους διοργανωτές του Syros International Film Festival για να παρουσιάσει την ταινία της για το προσκύνημα του Δεκαπενταύγουστου στην Τήνο «Merciful, wonderful».

«Δεν ξεκινώ από τα κείμενα για να κάνω μια ταινία. Συνήθως οι ιστορίες είναι αυτές που μου δίνουν την ιδέα για την ταινία. Από σαπουνόπερα έως τα αρχαία κείμενα. Είναι λίγο σαν πάτσγουορκ: ακούσματα και κομμάτια ιστοριών. Μου αρέσει να ακούω ιστορίες. Μου αρέσει να γίνομαι η αφηγήτρια παραμυθιών».

Και έφτασες στην ιστορία του Σοφοκλή για τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ».

Σε αυτήν την τραγωδία η Αντιγόνη είναι το στήριγμα του Οιδίποδα. Είναι το μπαστούνι του και όταν μιλά δεν αφορά την ίδια ό,τι λέει, αλλά τον γέρο Οιδίποδα. Αν το δεις φεμινιστικά, έχει θέματα το έργο. Το ότι ακολουθεί η «Αντιγόνη» είναι θετικό για τον Σοφοκλή βέβαια…

Πώς ξεκίνησε αυτή η περιπέτεια, να γυρίσεις ταινία εικονικής πραγματικότητας (VR) τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» σε καταυλισμό των Ρομά;

To έργο έγινε, τουλάχιστον αρχικά, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας Ελευσίνα 21. Με συγκλόνισε αυτή η τραγωδία, αφού αναφέρεται στον άνθρωπο που πηγαίνει να βρει έναν τόπο να θαφτεί. Τη στιγμή που χάνονταν άνθρωποι στο Αιγαίο, τον είδα ως πολιτικό πρόσφυγα. Καθώς τριγυρνούσα στον Ασπρόπυργο, σε εκείνη την περιοχή που ονομάζεται Νέα Ζωή, έπεσα πάνω στον καταυλισμό των Ρομά, οι οποίοι είναι και αυτοί νομάδες από τη Θήβα, οπότε συνειδητοποίησα ότι ήταν η ίδια διαδρομή του «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Εκεί γνώρισα τη δασκάλα και ήταν εκείνη που με δικτύωσε με τους αρχηγούς της κοινότητας. Ανάμεσά τους υπήρχε και μια γυναίκα αρχηγός και η αλήθεια είναι ότι μαζί της τα πήγα καλύτερα. Η περιοχή εκεί είναι γκέτο, με πολλές βεντέτες μεταξύ τους και μια οιδιπόδεια ατμόσφαιρα. Κάθε σπίτι έχει και μία τηλεόραση, από όπου ακούγονταν δυνατά οι σαπουνόπερες, όλοι είναι αδέλφια και ξαδέλφια μεταξύ τους και αυτό φαίνεται στα credits της ταινίας: το 98% των ονομάτων τους είναι ένα επώνυμο. Μια οικογένεια. Ατρείδες κανονικοί! Η ταινία βασίστηκε στον «Οιδίποδα επί Κολονώ» επειδή στην ιστορία του βρήκα τόσα κοινά με τους ανθρώπους της Νέας Ζωής. Μέσα από την εικόνα που βλέπεις εκεί μπαίνεις στην τραγωδία.

Πώς τους έπεισες να παίξουν στην ταινία;

Κατ’ αρχάς, τους πλήρωσα, αλλά ήταν ανοιχτοί σε αυτό. Η δασκάλα που με βοηθούσε ως διαμεσολαβήτρια με την κοινότητα με έκανε να τους καταλάβω και να λειτουργήσει η οικονομική μας συμφωνία. Ηταν πολύ δύσκολα, γιατί έρχονταν και ζητούσαν διαρκώς χρήματα. Πίστευα πως δεν θα τα καταφέρναμε, αλλά όταν έγιναν τα γυρίσματα όλα μπήκαν στη θέση τους. Νομίζω ότι φαίνεται και στο φιλμ ότι έχουμε ζοριστεί, ότι κάτι γίνεται και είναι δύσκολο. Ημασταν ξένοι ανάμεσά τους όσο δεν πάει. Υπήρχαν σκηνές που από την απέναντι πλευρά των γυρισμάτων μας έπεφταν πυροβολισμοί. Νόμιζα ότι ήταν βεγγαλικά, αλλά μου είπαν ότι ήταν μια καταδίωξη. Είχε έρθει η Αστυνομία γιατί κάποιοι από τους Ρομά του απέναντι οικισμού είχαν κλέψει ένα φορτηγό γεμάτο κινητά. Οι Ρομά λοιπόν πυροβολούσαν για να τρομάξουν την Αστυνομία. Αυτό υπάρχει σαν στοιχείο στην ταινία, όχι ως κακός ήχος πυροβολισμών.

Η γλώσσα των Ρομά υπάρχει στην ταινία;

Παίζει στη μουσική, στα χορικά. Τυχαία βρήκαμε τραγούδια των Ρομά και αυτός που κάνει τον Πολυνείκη και τον Οιδίποδα νέο είχε γράψει ο ίδιος ένα τραγούδι όταν ήταν φυλακή. Οι στίχοι του είναι εντελώς Οιδίποδας που ζητά συγχώρεση από τους γονείς του για τα λάθη που έχει κάνει στη ζωή του.

Και ο συνδυασμός της VR τεχνολογίας με τον Οιδίποδα;

Το ότι είναι τυφλός έχει ενδιαφέρον στην εικονική πραγματικότητα. Είναι δύσκολο γιατί δεν μπορείς να δεις ταινία οπουδήποτε, γιατί πρέπει να φορέσεις στο κεφάλι σου τα ειδικά γυαλιά. Αν θες το λες πρόβλημα, αν θες είναι εμπειρία. Γιατί μπαίνεις σε μοναχική θέαση, αλλά ταυτόχρονα έχει κάτι θεατρικό, αφού έχεις το εμπρός και το πίσω, μπαίνεις μέσα στον χώρο και έχει κάτι πολύ αληθινό. Δεν κάνεις κάδρο, αλλά είσαι φωτογράφος και στήνουμε μια εικόνα. Σε ενέπνεε βέβαια και το ασύλληπτο τοπίο. Δεν είναι δύσκολο τεχνικά. Οπως ήταν η κάμερα, απλά έχει έξι φακούς γύρω γύρω.

Πώς ξεκίνησε η ιδέα σου να ασχοληθείς με το VR;

Στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, όταν είδα την ταινία δύο δανών καλλιτεχνών, το «Eva out of body», ήταν η σχέση μάνας – κόρης. Ηταν γυρισμένη από την πλευρά του κοριτσιού και αυτό που θυμάμαι είναι μια τούρτα και μια μάνα. Η οποία έχει κάτι το αυταρχικό και είναι πολύ όμορφη. Το καλό με το VR είναι ότι μπορείς να μπεις μέσα στο υποκείμενο. Δεν είναι σινεμά, γιατί η θέαση δεν είναι κοινή. Εχει κάτι απειλητικό. Η συλλογική εμπειρία του σινεμά είναι μοναδική. Ας πούμε λοιπόν τις ταινίες VR διαφορετικά.

Ωστόσο, αυτό που σε χαρακτηρίζει καλλιτεχνικά είναι η μανία σου για τον ήχο.

Στη δουλειά μου είναι σημαντικός ο ήχος. Σε όλες τις ταινίες που έχω κάνει, ακόμη και αυτή με τον Οιδίποδα, δίνω σημασία στον ήχο. Στο VR ο ήχος είναι κατευθυντικός. Κινείσαι και κινείται μαζί σου. Ακούγεται απλό, αλλά τεχνικά είναι δύσκολο. Καταφέραμε λοιπόν και χτίσαμε με τον συνεργάτη μου Μανώλη Μανουσάκη ένα πλούσιο ηχητικό τοπίο γι’ αυτήν την ταινία.

Γιατί είναι τόσο σημαντικός για εσένα ο ήχος;

Είναι η πρώτη μας σχέση με τη μάνα, ακούμε τη φωνή της μέσα στη μήτρα. Το είχα διαβάσει στην Κάτζα Σίλβερμαν, ψυχαναλύτρια, φιλόσοφο, φεμινίστρια, στο βιβλίο της «The Acoustic Mirror: The Female Voice in Psychoanalysis and Cinema», η οποία έχει ασχοληθεί με το σινεμά και αποκαλεί την κινηματογραφική οθόνη «ακουστικό καθρέφτη». Δεν ξέρω, μια ερμηνεία είναι αυτή. Στα 80s που μεγάλωσα θυμάμαι ότι είχαμε δεχτεί μεγάλη επίδραση από τα καρτούν του ανατολικοευρωπαϊκού μπλοκ που προβάλλονταν από την ΕΡΤ. Νομίζω ότι και κάποιες ελληνικές παραγωγές παιδικών εκπομπών εκείνης της εποχής ηχητικά είχαν πολύ ενδιαφέρον. Με ενδιαφέρει ο τεχνητός ήχος. Τον χρησιμοποιώ ως μέσο για αποστασιοποίηση. Κάποιο ντοκουμενταρίστικο υλικό μπορεί, αν του αλλάξεις τον ήχο, να γίνει κάτι άλλο, έρχεσαι κοντά του ή αποστασιοποιείσαι. Πειράζεις τον ήχο και γίνεται κάτι άλλο… Αν άνοιγα κάποτε μια σχολή, θα έβαζα τους σπουδαστές να δουλέψουν με τον ήχο και να μεταμορφώσουν ό,τι πιο μπανάλ υπάρχει σε εικόνα.