Οι όψεις του «ηρωισμού» {LF}στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο

«Προσπαθούμε να δούμε αν μπορεί να υπάρξει όραμα σήμερα, και κυρίως, αν μπορούν να υπάρξουν ήρωες στην καθημερινότητα […] Ο δικός μου Αθανάσιος Διάκος είναι ένας καθημερινός άνθρωπος, όπως όλοι μας, που είναι ικανός για το καλύτερο και για το χειρότερο. Δεν κάνω παρωδία ούτε του ηρωισμού του ούτε της Ελλάδας». (Λ. Κιτσοπούλου, Lifo 30.5.2012). Η παράσταση της Λ. Κιτσοπούλου με τίτλο «Αθανάσιος Διάκος – Η επιστροφή» παίχτηκε τον Ιούλιο του 2012 στο Φεστιβάλ Αθηνών, θεωρήθηκε προσβλητική για τον αγωνιστή της ελληνικής επανάστασης και προκάλεσε τα υβριστικά σχόλια μίας μερίδας του δημοσιογραφικού και πολιτικού κόσμου αλλά και την επερώτηση στον αρμόδιο υφυπουργό στη Βουλή των Ελλήνων, αναφορικά με το πώς είναι δυνατόν να γίνεται αυτή η «πρωτοφανής επίθεση στις ιστορικές ρίζες, τις αρχές και τις αξίες της χώρας μας».

Αποτελεί ωστόσο μία εξαιρετική αφορμή για τον ιστορικό του νεοελληνικού θεάτρου να διερευνήσει τη σχέση της σύγχρονης δραματουργίας με το δραματικό μοτίβο του ηρωισμού, ένα θεματικό υλικό, το οποίο ενέπνευσε τους συγγραφείς να το επεξεργαστούν δραματουργικά και να το αποδώσουν σκηνικά με ποικίλους τρόπους, σε διάφορες φάσεις της εγχώριας θεατρικής ζωής.

Ο σύγχρονος μελετητής που στοχεύει στην κριτική και συνδυαστική αντιμετώπιση των γεγονότων, στην ανίχνευση του καινούριου στοιχείου μέσα από τη μελέτη του παλαιού, εστιάζει στην ανάδειξη εκείνων των έργων που ανανεώνουν τις δομές στον τομέα της δραματουργίας και της σκηνικής πρακτικής. Προσανατολίζει σε κάθε περίπτωση την έρευνά του στην ουσία των θεατρικών φαινομένων κι έχει σαφώς ένα επιστημονικό μέλημα: να εντοπίσει την ύπαρξη ή την απουσία του ηρωικού στοιχείου, του στόμφου και του τραγικού κυρίως στην δραματουργία του 19ου αιώνα. Επισημαίνει ως τομή στην ιστορία του είδους του δράματος, της κωμωδίας ή των αρχαιόθεμων ελληνικών έργων που γράφτηκαν κατά την μετεπαναστατική περίοδο, τη μετατόπιση του δραματικού βάρους από τη ρητορεία, τον διδακτισμό και το εθνικό κήρυγμα, στην ψυχοσύνθεση και στο ανθρώπινο στοιχείο, στις συναισθηματικές συγκρούσεις των δραματικών προσώπων που βιώνουν ως φυσιολογικοί άνθρωποι μία «αληθινή» ζωή.

Μία ποικιλία θεατρικών ειδών από την κωμωδία ως το δραματικό ειδύλλιο, το κωμειδύλλιο και το ιστορικό δράμα καλλιεργούνται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα και συχνά φέρουν το άρωμα της επαναστατικής οσμής, άλλοτε μέσα από τις ευχάριστες κωμικές φιγούρες, καταγόμενες από τον επτανησιακό Χάση (1790) του Δ. Γουζέλη και άλλοτε ως σοβαρά δραματικά πρόσωπα, όπως τα συναντάμε στις τραγωδίες του μέλους της Φιλικής Εταιρείας Ι. Ζαμπέλιου με τους ενδεικτικούς τίτλους Γ. Καραϊσκάκης (1821) και Μ. Βότσαρης (1824).

Ο προβληματισμός περί ηρωικού στοιχείου σαφώς μετατοπίζεται ως δραματικό κέντρο σε άλλο επίπεδο σήμερα. Η μελέτη της θεατρικής παραγωγής της μεταπολιτευτικής περιόδου του 20ου ως τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, οδηγεί στην εξής διαπίστωση: η έννοια της ελευθερίας αποτελεί αντικείμενο συνειδητής έρευνας, των ελλήνων δραματουργών. Τα δραματικά πρόσωπα κινούνται σε ένα ασφυκτικό περιβάλλον, καταπιεστικό για την οντότητά τους που διαιρείται σε δύο επίπεδα: το πρώτο είναι το εξωτερικό, της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας και το δεύτερο είναι το υπαρξιακό, της εσωτερικής τους ζωής. Ως προς τη δραματική φόρμα, ο θεατρικός λόγος αρθρώνεται σε μονολόγους, σε κείμενα μεταδραματικού χαρακτήρα που υλοποιούνται σκηνικά σε ποικίλα είδη, κυρίως περφόρμανς, ακτιβιστικά δρώμενα ή σε παραστάσεις «θεάτρου – ντοκουμέντο».

Στην Επιστροφή, η Λ. Κιτσοπούλου εμπνέεται από την ηρωική διαδρομή του Αθ. Διάκου, μία σύγχρονη ιστορία. Λίγα λεπτά πριν από τον ανασκολοπισμό του από τους Τούρκους, ο Διάκος σώζεται μέσω της τεχνικής του από μηχανής θεού και μεταφέρεται με τη μηχανή του χρόνου μαζί με τη γυναίκα του την Κρυστάλλω στη σύγχρονη εποχή, όπου διατηρούν ψησταριά σε μία αθηναϊκή γειτονιά. Με αυτό το χρονικό σάλτο η δράση εξελίσσεται στον σκηνικό χώρο της κουζίνας ενός σύγχρονου διαμερίσματος. Η Κιτσοπούλου διερευνά με την ιδιότυπη, ειρωνική και σαρκαστική ματιά της τη μορφή του ήρωα στο σύγχρονο πλαίσιο. Ο Αθανάσιος Διάκος της είναι ένας γήινος ήρωας, απογυμνωμένος από το ηθικό περίβλημα της αυτοθυσίας και της αυταπάρνησης που του εμπνέει η αγάπη για την πατρίδα και εκδηλώνει μια συμπεριφορά βάσει των conditions ενός σύγχρονου κοινωνικού οικογενειακού δράματος με έντονους τόνους σαρκασμού των ηθών του νεοέλληνα.

Η συνειδητότητα του στόχου περί κατάκτησης της ελευθερίας από την πλευρά ενός σύγχρονου Αθ. Διάκου, φυσικά δεν υφίσταται και ο αναχρονισμός της υπόθεσης επιτρέπει στη συγγραφέα να κινηθεί με άνεση στον σκοτεινό ψυχισμό του πρωταγωνιστή. Η Κιτσοπούλου προκαλεί με το ερώτημα αν θα μπορούσε σήμερα ο Αθ. Διάκος να είναι ήρωας αποφεύγοντας τον διδακτισμό που πηγάζει από τις υπερφυσικές πράξεις και το ηθικό φορτίο των ηρώων της ελληνικής επανάστασης.

Ιδιαίτερα σημαντική σε αυτό το είδος της δραματουργίας, είναι η περίπτωση του Αλμανάκ της Μ. Κάλμπαρη, ενός σπονδυλωτού θεατρικού έργου που παίχτηκε το 2014 στο Θ. Τέχνης. Σε αυτήν τη χρονική περιδιάβαση, η έννοια της ελευθερίας ως ταυτόσημης της απελευθέρωσης, της ηθικής πληρότητας και της ευτυχίας που ανακουφίζει από το υπαρξιακό άγχος, ηχεί αρκετές φορές στα αυτιά των θεατών άλλοτε λυτρωτικά και άλλοτε βασανιστικά. «Ελευθερία» είναι το όνομα μιας ηρωίδας που γιορτάζει τα γενέθλιά της, αρθρώνεται στον εξομολογητικό λόγο του συζύγου που αυτοκτονεί για να «ησυχάσει» και στο επαναστατικό σύνθημα που ηχεί ειρωνικά: «Ελευθερία ή Θάνατος».

Η σκηνική σύνθεση της Ρ. Μοσχοχωρίτη (θίασος «Νάμα») με τον τίτλο Εξοδος (2015) θέτει επίσης το ερώτημα: «Εγώ θα έβαζα σε κίνδυνο τη ζωή μου για κάτι μεγαλύτερο και ανώτερο από το ατομικό; Και τι είναι η πατρίδα σήμερα και τότε;». Πρόκειται για μία παράσταση – ντοκουμέντο που αξιοποιεί με πρωτότυπο τρόπο τις πηγές της προφορικής ιστορίας, εστιάζοντας στις αληθινές μαρτυρίες γυναικών που έδρασαν στην επανάσταση του 1821, στον πόλεμο του 1940 και στον Εμφύλιο με στόχο να αναδειχθεί ο ρόλος του θηλυκού φύλου στη διαδρομή του ηρωισμού, της θυσίας και της υπέρβασης του «εγώ» μέσα από την ιδιαιτερότητα του γυναικείου ψυχισμού.

Ο επαναπροσδιορισμός της ιδέας της «εθνικής συνείδησης» και η ευαισθησία με την οποία οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν το ζητούμενο οδηγούν τον θεατή σε μία βιωματική σχέση με το μοτίβο του ήρωα και παράλληλα στην ουσία ενός πολιτικού προβληματισμού: οι ήρωες του ιστορικού παρελθόντος κυκλοφορούν γύρω μας ως φαντάσματα της συλλογικής μνήμης ή ως φορείς έμπνευσης ενός ηρωισμού της καθημερινής ζωής.

Η Ρέα Γρηγορίου είναι διδάκτωρ Ιστορίας – Δραματολογίας ΑΠΘ, σύμβουλος – καθηγήτρια στο Τμήμα Ελληνικός Πολιτισμός του ΕΑΠ