Βάγκνερ, ο συνθέτης του Χόλιγουντ

^«Η μουσική του είναι μια διονυσιακή αναγέννηση της ευρωπαϊκής κουλτούρας, κόντρα στον απολλώνιο ρασιοναλισμό της παρακμής». Ετσι αποτιμούσε τη δημιουργία του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη «Γέννηση της Τραγωδίας» (1872) ο τότε φίλος του και αργότερα εχθρός του Φρίντριχ Νίτσε. Τους λόγους που απέρριψε το μουσικό του ίνδαλμα τους εξήγησε στο «Νίτσε εναντίον Βάγκνερ» (1894). Ισως να έβρισκε μερικά ακόμη πατήματα αν ζούσε λίγα χρόνια ακόμη και έβλεπε τη μουσική του Ρίχαρντ Βάγκνερ να γίνεται ένας ακόμη πρωταγωνιστής στην ταινία που αποθέωσε την Κου Κλουξ Κλαν το 1915.

Το αμφιλεγόμενο φιλμ του Ντέιβιντ Γκρίφιθ του βωβού σινεμά «Η Γέννηση ενός Εθνους» από τη μια άλλαξε την κινηματογραφική ροή με τα πανοραμικά πλάνα, τις νυχτερινές λήψεις και άλλες πρωτοποριακές για την εποχή τεχνικές. Το σενάριο της ταινίας είναι βασισμένο στο μυθιστόρημα του Τόμας Ντίξον «The Clansman» και αναφέρεται στα γεγονότα που προκάλεσαν τον αμερικανικό εμφύλιο, τη δολοφονία του Αβραάμ Λίνκολν και τη δημιουργία της Κου Κλουξ Κλαν. Είναι χαρακτηριστική η σκηνή όπου μέλη της οργάνωσης πάνω στα άλογα εισβάλλουν σε μια πόλη του Νότου όπου φυσικά υπάρχουν πολλοί Αφροαμερικανοί. Η μουσική γίνεται ένας ακόμη πρωταγωνιστής κάνοντάς την εντυπωσιακή με κομμάτια από τις εξαίσιες συνθέσεις του γερμανού συνθέτη «Ριέντσι» (1837-1840) και από τη «Βαλκυρία» (1851-1856) δημιουργώντας – άθελά του σαφώς – έναν ύμνο για τις ρατσιστικές οργανώσεις.

Δεν είναι λίγες οι φορές που η απεχθής οργάνωση χρησιμοποίησε την ταινία και τα εν λόγω αποσπάσματα για προσηλυτισμό. Ποιος θα περίμενε ότι ο άνθρωπος που βρέθηκε στα οδοφράγματα το πλευρό του Μιχαήλ Μπακούνιν στη λαϊκή εξέγερση του 1849 στη Δρέσδη, εγκαταλείποντας τη διεύθυνση της βασιλικής ορχήστρας, θα γινόταν άλλοθι ρατσιστικών εκδηλώσεων. Ναι, έδωσε και αυτός λαβές με τις αντισημιτικές του θεωρίες, αλλά ευτυχώς η ιστορία της τέχνης είχε φυλαγμένες γι’ αυτόν κάποιες λαμπερές σελίδες. Ο συνθέτης που αποθέωσε τον γερμανικό ρομαντισμό και χάραξε νέους δρόμους στην ιστορία της κλασικής μουσικής έγινε σούπερ σταρ συνθέτης του Χόλιγουντ αφού έργα του έχουν χρησιμοποιηθεί σε περισσότερες από 1.000 ταινίες. Σαφώς το επικό ύφος του συνθέτη γίνεται ιδανικό χαλί για στρατούς που βαδίζουν προς τη μάχη, τις ορδές των εχθρών που επιτίθενται, τις δοξασμένες στιγμές των ηρώων αλλά και εκείνες των κακοποιών.

ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΣΑΠΛΙΝ ΣΤΟΝ ΚΟΠΟΛΑ. Ο Τσάρλι Τσάπλιν λίγα χρόνια αργότερα στην ταινία του (για την οποία όπως είχε πει αν γνώριζε για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν θα τη γύριζε ποτέ) «Ο μεγάλος δικτάτωρ» (1940) χρησιμοποιεί μεγάλο μέρος από το έργο του Βάγκνερ «Λόενγκριν» (1845- 1848) – στην κλασική σκηνή όπου ο Χίνκελ χοροπηδά γύρω από το γραφείο του.

Εξι χρόνια αργότερα ο Franz Waxman ντύνει πολλές σκηνές του στο έργο «Humoresque», από το αριστουργηματικό «Τριστάνος και Ιζόλδη». Ο κατάλογος των φιλμ όπου οι δονήσεις από τη μουσική του Βάγκνερ είναι πιο έντονες καμιά φορά ακόμη και από το σενάριο δεν έχουν τέλος. Υπάρχουν όμως κι εκείνες που η φλόγα και η τρυφερότητα των μελωδικών αρμονιών του λειτουργούν υπέροχα. Οπως στο φιλμ του Μπαζ Λούρμαν «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» (1996) με τον Λεονάρντο ντι Κάπριο, στο οποίο μετέφερε την ιστορία του Ουίλιαμ Σαίξπηρ στη σύγχρονη εποχή. Το έργο που κυριάρχησε σε αυτή την ταινία ήταν πάλι από το «Τριστάνος και Ιζόλδη». Το ίδιο χρησιμοποίησε και ο Λαρς Φον Τρίερ στο φιλμ του «Melancholia» το 2011.

Το υπέροχο μέρος από τη Βαλκυρία «Erster Aufzug» επέλεξε ο σκηνοθέτης της αμφιλεγόμενης ταινίας «Γέννηση» για να ντύσει τη σκηνή όπου η Νικόλ Κίτμαν αρχίζει να φαντασιώνεται ότι το μικρό αγόρι που γνώρισε είναι η μετενσάρκωση του νεκρού συζύγου της. Φυσικά οι συνθέσεις του Βάγκνερ δεν έκαναν την ταινία καλύτερη.

Τι να πει όμως κανείς για το αριστούργημα του Φράνσις Κόπολα «Αποκάλυψη τώρα» (1979) όπου οι μελωδίες που έγραψε ο γερμανός συνθέτης έγιναν ένα με τις σκηνές που επέλεγε να ντύσει. Οπως όταν άρχισε να ακούγεται το πιο γνωστό μέρος από τη Βαλκυρία «Ride of the Valkyries» στη σκηνή της επίθεσης του ελικοπτέρου πάνω από ένα βιετναμέζικο χωριό.