Το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου

Στις 31 Μαρτίου 1946, με την επίθεση τμημάτων του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (στρατού που ήταν προσκείμενος στο ΚΚΕ) στον Σταθμό Χωροφυλακής Λιτοχώρου, δόθηκε το σύνθημα για να ξεκινήσει επίσημα μια από τις πλέον αιματηρές ευρωπαϊκές εμφύλιες διαμάχες που έλαβε τέλος τη νύχτα της 29ης Αυγούστου 1949, με την κατάληψη του υψώματος Κάμενικ στον Γράμμο από τον Ελληνικό Στρατό και την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, βέβαια, συνεχίστηκαν σε μικρότερη έκταση μέχρι το τέλος του 1949.

Εναν χρόνο νωρίτερα, τον χειμώνα του 1948, τίποτα δεν προμήνυε το τραγικό τέλος στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας. Ο γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης, έλεγε στον τότε ΓΓ του ΑΚΕΛ, Νεόφυτο Ιωάννου, ότι σε δύο μήνες θα καταλάμβανε την Αθήνα και θα ίδρυε τη «σοσιαλιστική» Ελλάδα. Η ρήξη Στάλιν – Τίτο θα έβαζε την ταφόπλακα στη δεδομένη αμετροέπειά του και θα σφράγιζε το τέλος του ελληνικού Εμφυλίου.

Είχαν προηγηθεί αμέτρητα εμφυλιοπολεμικά επεισόδια από το 1943 κατά τη διάρκεια της Κατοχής και βέβαια μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής μέχρι να φτάσουμε στον Γράμμο. Η εκτέλεση του Ψαρρού, οι συμφωνίες της Καζέρτας και του Λιβάνου, τα Δεκεμβριανά, η Βάρκιζα, η «Ελεύθερη Ελλάδα», ο Γράμμος είναι επεισόδια που κάποια στιγμή έγιναν περισσότερο ή λιγότερο γνωστά και εργαλειοποιήθηκαν από τις δύο παρατάξεις με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Υπάρχουν πολύ περισσότερα που δεν έγιναν γνωστά και θα μείνουν κρυμμένα στις ιστορίες που χάνονται στο πέρασμα του χρόνου ή μέσα στα χιλιάδες μνήματα που άφησε πίσω του αυτός ο πόλεμος. Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης και ο αγώνας για την ελευθερία θα μπορούσε να ήταν δύο τίτλοι που χρησιμοποίησε η κάθε παράταξη για να δικαιώσει την παρουσία της σε αυτόν.

ΕΠΟΧΗ ΣΥΓΧΥΣΗΣ. Το τέλος του Ελληνικού Εμφυλίου το 1949 δεν ήταν απλά το τέλος ενός ιδεολογικού εμφύλιου πολέμου τουλάχιστον σ’ ένα πρώτο επίπεδο, αφού τελικά είχε και πολλές άλλες διαστάσεις. Ηταν το τέλος και μιας εποχής σύγχυσης, η οποία είχε ξεκινήσει πολύ πιο πριν. Από την εποχή του Εθνικού Διχασμού και τουλάχιστον για 30 χρόνια η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε έναν απίστευτο διμέτωπο αγώνα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Στο εσωτερικό μέτωπο, συρράξεις, πραξικοπήματα, εγκαθίδρυση δικτατορικών καθεστώτων. Τα πρόσωπα, τα διακυβεύματα άλλαζαν, αλλά οι μέθοδοι παρέμεναν ίδιες, όπως ίδια παρέμεναν και τα αποτελέσματα: ένας κόσμος που έλυνε τις διαφορές του με τη βία, τη συνεχή χρήση όπλων που διακρινόταν και από έλλειψη πίστης στη δημοκρατική νομιμότητα.

Βέβαια, ο ελληνικός Εμφύλιος δεν ήταν μόνο ένα ελληνικό γεγονός. Ηταν και διεθνές γεγονός, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη διεθνή μεταπολεμική πραγματικότητα, κάτι που συχνά δεν γινόταν αντιληπτό από τους εγχώριους παίκτες, με γεωστρατηγικά διακυβεύματα που φτάνουν έως σήμερα. Τον Μάιο του 1944 ο βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ επισήμανε: «Οι μακροπρόθεσμοι πολιτικοί και στρατιωτικοί μας στόχοι είναι να διατηρηθεί η Ελλάδα στη σφαίρα επιρροής της Βρετανίας και να εμποδιστεί η ρωσική κυριαρχία επί της Ελλάδας, η οποία θα ζημίωνε βαθύτατα τη στρατηγική μας θέση στην Ανατολική Μεσόγειο». Λίγο αργότερα, στις 7 Νοεμβρίου 1944, ο Τσόρτσιλ έγραφε στον υπουργό Εξωτερικών της Βρετανίας, Αντονι Ιντεν: «Κατά τη γνώμη μου, αφού πληρώσαμε τέτοιο τίμημα στη Ρωσία για να έχουμε ελευθερία δράσης στην Ελλάδα, δεν θα πρέπει να διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε βρετανικά στρατεύματα για να στηρίξουμε τη Βασιλική Ελληνική Κυβέρνηση υπό τον κ. Παπανδρέου». Ο ελληνικός Εμφύλιος αποτέλεσε σημείο μηδέν και για την επικύρωση των συμφωνιών των Μεγάλων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και για την έναρξη της επόμενης περιόδου, του Ψυχρού Πολέμου, που θα κατέτασσε την Ελλάδα τη μοναδική χώρα των Βαλκανίων στο δυτικό στρατόπεδο.

Η ΕΠΟΥΛΩΣΗ ΤΩΝ ΠΛΗΓΩΝ. Εβδομήντα χρόνια χρόνια μετά είναι μικρό διάστημα στην Ιστορία. Οι ενίοτε πολιτικές εργαλειοποιήσεις του Εμφυλίου, ακόμα και σήμερα, δεν είναι τελείως παράλογες, αλλά ο τρόπος που γίνονται αγγίζει συχνά τα όρια του γκροτέσκου. Την τελευταία 20ετία η έρευνα του λεγόμενου «νέου κύματος» στην ιστοριογραφία του Εμφυλίου προκάλεσε μια σφοδρή νέα αντιπαράθεση για το θέμα, άφησε όμως και μια γόνιμη ιστοριογραφική παραγωγή που έφερε νέες θεματικές στην επιφάνεια, όπως τις μη εαμικές οργανώσεις, την αντίσταση στη πόλη, τις εθνοτικές διαστάσεις του Εμφυλίου κ.ά. Παρ’ όλα αυτά, η ελληνική κοινωνία φάνηκε ώριμη, επιλέγοντας να επουλώσει ή και να κρύψει τις πληγές της με τρόπο που, συχνά, ίσως να εκνευρίζει εμάς τους ιστορικούς, γιατί δείχνει να λησμονεί την Ιστορία. Ομως η κοινωνία επιλέγει να κοιτάξει μπροστά. Αλλωστε και πολιτικοί του αστικού τόξου όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Ανδρέας Παπανδρέου , ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης επέλεξαν τον δρόμο της επούλωσης των πληγών, το ίδιο και οι ιστορικοί ηγέτες της Αριστεράς, ο Πασαλίδης, ο Ηλιού, αλλά και ο Φλωράκης και ο Κύρκος κινήθηκαν με συνέπεια σε αυτή την κατεύθυνση. Το κάψιμο των φακέλων ήταν κυρίως το κάψιμο μιας εμφυλιακής λογικής στο σώμα της ελληνικής κοινωνίας: ένα ιστορικό τεκμήριο καταστράφηκε, ένα μήνυμα δόθηκε.

Η αναβίωση των τόπων μνήμης του Εμφυλίου δεν είναι κάτι απαραίτητα κακό, ίσως για να θυμόμαστε οι πολλοί ότι η ελευθερία και η δημοκρατία πληρώθηκαν με μεγάλο φόρο αίματος σε αυτό το σύνορο τόσων τόπων και τόσων συμβολισμών που λέγεται Ελλάδα. Η συμφιλίωση πάνω σε αυτούς τους τόπους ίσως να είναι το επόμενο μεγάλο βήμα της κοινωνίας μας.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι διδάκτωρ Ιστορίας, διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών. Σε λίγο θα κυκλοφορήσει το βιβλίο του «1814-1821. Η προετοιμασία μιας Επανάστασης» (Μεταίχμιο)