Ηταν «δέκα»… {LF}χωρίς νέγρους

Η Αγκαθα Κρίστι για λόγους πολιτικής ορθότητας καλείται να συμπλεύσει με τη νέα εποχή. Η δημοφιλής ιστορία – αστυνομικός γρίφος «Δέκα μικροί νέγροι» αλλάζει τίτλο στη Γαλλία. Ο δισέγγονός της Τζέιμς Πρίτσαρντ, ο οποίος διαχειρίζεται τα πνευματικά δικαιώματα της διάσημης συγγραφέως ιστοριών μυστηρίου, έδωσε την έγκρισή του για μια νέα μετάφραση, απαλλαγμένη από λέξεις που ενοχλούν με τη ρατσιστική απόχρωσή τους. Ο γαλλικός εκδοτικός οίκος Le Masque κυκλοφορεί από προχθές το δημοφιλές έργο της Αγκαθα Κρίστι με τίτλο «Ils etaient dix» («Ηταν δέκα»), ακολουθώντας τον τίτλο της αμερικανικής του έκδοσης «And then there were none» («Κι έπειτα δεν έμεινε κανένας») που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1940. Οι μετέπειτα διαδοχικές αμερικανικές ανατυπώσεις και προσαρμογές χρησιμοποιούν τον ίδιο τίτλο, εκτός από τα χαρτόδετα βιβλία της Pocket Books, τα οποία δημοσιεύθηκαν από το 1964 έως το 1986 με τίτλο «Ten little Indians» («Δέκα μικροί Ινδιάνοι»).

Σύμφωνα με τον διαχειριστή του πνευματικού έργου της Κρίστι, η κατάργηση της λέξης «νέγρος» από τη γαλλική μετάφραση επιβάλλεται από την εποχή, ώστε να μην προκληθούν αντιδράσεις σχετικά με διαφυλετικές διακρίσεις. «Δεν πρέπει πλέον να χρησιμοποιούμε όρους που κινδυνεύουν να βλάψουν», δήλωσε ο Τζέιμς Πρίτσαρντ στη συνέντευξη που παραχώρησε στο γαλλικό ραδιόφωνο της RTL, προσθέτοντας ότι η αλλαγή του συγκεκριμένου τίτλου θα είναι παγκόσμια. «Οταν γράφτηκε το βιβλίο, οι γλωσσικές εκφράσεις ήταν διαφορετικές και χρησιμοποιούνταν λέξεις που σήμερα έχουν ξεχαστεί», σημείωσε ο δισέγγονος της συγγραφέως.

Παιδικό τραγούδι και πλοκή. Η ίδια η Αγκαθα Κρίστι είχε παραδεχτεί ότι δυσκολεύτηκε να γράψει το βιβλίο περισσότερο από κάθε άλλη ιστορία της. Ο αγγλικός τίτλος «Ten little negroes» προέρχεται από ένα παιδικό τραγούδι, το οποίο παίζει σημαντικό ρόλο στην πλοκή του έργου, που έχει ανεβεί σε πολλές θεατρικές παραγωγές και μεταφερθεί στην κινηματογραφική και τηλεοπτική οθόνη. Η ιστορία ξεκινά στο Νησί του Νέγρου όταν δέκα άτομα αποβιβάζονται από μια βενζινάκατο. Καλεσμένοι ενός άγνωστου αμφιτρύωνα, προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και υπολογίζουν ότι αυτές οι διακοπές λίγων ημερών θα τους μείνουν αλησμόνητες. Ωστόσο ο φιλόξενος – αλλά εκκεντρικός – ιδιοκτήτης του ερημικού νησιού απέφυγε να κάνει την εμφάνισή του και μόνο το βράδυ θα επεδίωκε μια κάπως ιδιόρρυθμη επαφή με τους καλεσμένους του. Μια χαώδης φωνή που εκτόξευε κατηγορίες για τους δέκα ανυποψίαστους κοσμοπολίτες θα πλημμύριζε το σαλόνι, όπου βρίσκονταν μαζεμένοι, και θα έσπερνε την ανησυχία. Την ανησυχία και αργότερα τον τρόμο, καθώς ένας από τους καλεσμένους θα έπεφτε νεκρός. Ηταν ο πρώτος. Ο μυστηριώδης οικοδεσπότης γνωρίζει το σκοτεινό μυστικό του θανάτου που κρύβει ο καθένας από αυτούς και φαίνεται πως είναι αποφασισμένος να μην αφήσει κανέναν ζωντανό προκειμένου να αποδοθεί δικαιοσύνη. Οι δέκα καλεσμένοι γίνονται δέκα υποψήφια θύματα και ένας ένας αρχίζουν να πεθαίνουν κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες, ακολουθώντας τη μοίρα του παιδικού τραγουδιού.

Μετονομασία. Στη γαλλική μετάφραση της ιστορίας, ο τόπος όπου διαδραματίζεται η πλοκή, το Île du Nègre (Νησί του Νέγρου), μετονομάζεται όπως και στην αγγλική έκδοση σε Île du Soldat (Νησί του Στρατιώτη). Η Γαλλία ήταν ένα από τα τελευταία εδάφη που κράτησε τον πρωτότυπο αγγλικό τίτλο «Ten little negroes». Επιπλέον, θα αφαιρεθεί και από το κείμενο η λέξη «negro», η οποία εμφανίζεται 74 φορές στην αρχική μετάφραση της δεκαετίας του 1940. «Η γνώμη μου είναι πως η Αγκάθα Κρίστι ήταν εκεί, πέραν των υπολοίπων, για να υπηρετήσει τη διαφορετικότητα και δεν θα ήθελε να πληγωθεί κανείς από κάποια φράση της. Σήμερα, ευτυχώς, μπορούμε να διαφοροποιηθούμε χωρίς να προδώσουμε (το έργο) και μένοντας αποδεκτοί για όλους», υποστηρίζει ο δισέγγονος της Αγκαθα Κρίστι. «Δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε όρους που ρισκάρουν να πληγώσουν. Αυτή είναι η συμπεριφορά που πρέπει να κρατήσουμε για το 2020».

Η αλλαγή του τίτλου συμβαίνει στο πλαίσιο των πολιτισμικών αλλαγών που επιφέρει η γενίκευση των κινημάτων κατά του ρατσισμού σε όλον τον κόσμο. Ο αρχικός αγγλικός τίτλος του 1940 παραμένει στις ελληνικές, βουλγαρικές και ρωσικές μεταφράσεις των «Δέκα μικρών νέγρων». Ωστόσο τον περασμένο Μάιο το Amazon France απέσυρε από την πλατφόρμα των διαδικτυακών πωλήσεών του το συγκεκριμένο βιβλίο εξαιτίας του τίτλου του. Και τον περασμένο Ιούνιο, σε ένα άλλο μυθιστόρημα, η λέξη «nègre» αφαιρέθηκε στη γαλλική του μετάφραση από τον οίκο Gallmeister: η προσβλητική λέξη εμφανιζόταν τακτικά στο βιβλίο της Μάργκαρετ Μίτσελ «Οσα παίρνει ο άνεμος», το οποίο εκδόθηκε το 1936 κερδίζοντας τότε και ένα βραβείο Πούλιτζερ.