Τα iPhones του μέλλοντος

Γιατί ανέλαβε αυτή την πρωτοβουλία ο Μπαράκ Ομπάμα; Επειδή η νευροτεχνολογία είναι αναγκαία για επιστημονικούς, κλινικούς και οικονομικούς λόγους, απαντάει στην «El Pais» ένας από τους επιστήμονες που βρίσκονται πίσω από το BRAIN, ο ισπανός νευροβιολόγος Ραφαέλ Γιούστε. Από επιστημονική άποψη, είναι σημαντικό να καταλάβουμε τον εγκέφαλο, ύστατο όριο της κατανόησης του ανθρώπινου σώματος. Από την άποψη της ιατρικής, το πρόγραμμα αυτό θα διευκολύνει τη διάγνωση, την κατανόηση και τη θεραπεία ψυχιατρικών και νευρολογικών ασθενειών που έχουν όλο και πιο σοβαρές συνέπειες στον πληθυσμό. Οσο για την οικονομία, η νευροτεχνολογία θα ανοίξει ένα τεράστιο πεδίο ανάπτυξης για τις επιχειρήσεις και τις βιομηχανίες, όπως συνέβη στο παρελθόν με το πρόγραμμα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος που είχε ως αποτέλεσμα να πολλαπλασιαστούν επί 124 οι επενδύσεις σε αυτό το πεδίο.

Η νευροτεχνολογική αυτή επανάσταση στηρίζεται στη σύνδεση του εγκεφάλου με το Διαδίκτυο. Και τα συστήματα που χρησιμοποιεί (Brain-Computer Interfaces, BCI) μπορεί να αποτελέσουν τα iPhones του μέλλοντος. Οπως αναφέρθηκε ήδη, χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Τα παρεμβατικά απαιτούν νευροχειρουργική και εισάγονται στο εσωτερικό του εγκεφάλου. Τα μη παρεμβατικά τοποθετούνται στο πάνω μέρος του κρανίου, σαν καπέλο ή στέμμα.

H αρχική χρησιμότητα των BCI ήταν να βοηθούν ασθενείς που πάσχουν από νευρολογικές παθήσεις. Στη συνέχεια, όμως, το πεδίο διευρύνθηκε. Το 2017, μια ομάδα του Πανεπιστημίου Κολούμπια έλαβε μια υποτροφία 15,8 εκατομμυρίων δολαρίων από το αμερικανικό υπουργείο Αμυνας για να κατασκευάσει ένα πολύ λεπτό ασύρματο τσιπάκι δύο τετραγωνικών εκατοστών με πάνω από ένα εκατομμύριο ηλεκτρόδια. Ο στόχος ήταν να βοηθήσει τους τυφλούς, συνδέοντας τον οπτικό τους φλοιό με μια κάμερα. Το τσιπάκι αυτό μπορεί όμως να εμβαπτιστεί σε οποιαδήποτε ζώνη του εγκεφαλικού φλοιού ενός ανθρώπου, ασθενούς ή μη, και να τη συνδέσει με έναν υπολογιστή.

Τέτοιου είδους πρωτοβουλίες δεν είναι μόνο κρατικές. Η εταιρεία Neuralink, του Ελον Μασκ, θέλει να κατασκευάσει παρεμβατικά BCI για να βελτιώσει τις γνωστικές ικανότητες του ανθρώπου. Εχει επενδύσει ήδη 158 εκατομμύρια δολάρια για να δημιουργήσει ένα ρομπότ νευροχειρουργικής που θα μπορεί να εισάγει ηλεκτρόδια στον εγκέφαλο με πολύ μεγάλη ακρίβεια χωρίς να πειράζει τα αγγεία, ενώ έχει κατασκευάσει κι ένα τσιπ 4×5 χιλιοστών που μπορεί όχι μόνο να αποκωδικοποιεί δεδομένα του εγκεφάλου, αλλά και να ελέγχει τη συμπεριφορά του. Τέσσερα τέτοια τσιπ θα εμβαπτιστούν σύντομα σε ανθρώπους.

Ανάλογα προγράμματα επεξεργάζονται εταιρείες όπως η Kernel, η Iota και η CTRL-Labs. Το Facebook, με το σύστημα Thought-to-Text, καταλαβαίνει τη λέξη που θέλει να πει κάποιος και την εμφανίζει στην οθόνη. Ενα εργαστήριο στο Μπέρκλεϊ χρησιμοποιεί από το 2008 μαγνητικούς τομογράφους για να «μαντεύει» με όλο και μεγαλύτερη ακρίβεια τις εικόνες που σκέφτεται ένας εθελοντής.

Ολα αυτά τα συστήματα μπορεί να προκαλέσουν μια νέα βιομηχανική επανάσταση. Μπορεί όμως και να καταστρέψουν την πνευματική μας ιδιωτικότητα. Κι αυτό, επειδή η εγκεφαλική δραστηριότητα γεννά όχι μόνο τις συνειδητές, αλλά και τις ασυνείδητες σκέψεις μας. Η καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας λοιπόν θα προσφέρει αργά ή γρήγορα πρόσβαση στο υποσυνείδητο.

Είναι κατόπιν αυτού φανερό ότι χρειάζεται ένας έλεγχος. Για τον σκοπό αυτό, 25 επιστήμονες, ψυχολόγοι, κλινικοί μηχανικοί, νομικοί και φιλόσοφοι απ’ όλο τον κόσμο συνεδρίασαν το 2017 στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και παρουσίασαν μια σειρά από ηθικούς κανόνες που διέπουν τη χρήση αυτών των τεχνολογιών στην εποχή του νευροκαπιταλισμού. Πρότειναν επίσης κάποια νέα ανθρώπινα δικαιώματα, που ονόμασαν «νευροδικαιώματα». Και για να προστατεύσουν την πνευματική ιδιωτικότητα κινήθηκαν σε τρεις παράλληλες γραμμές.

Η πρώτη γραμμή δράσης, γράφει ο Ραφαέλ Γιούστε, είναι η νομοθέτηση της «νευροπροστασίας», η προστασία δηλαδή των δεδομένων που αποσπώνται από τον εγκέφαλο («νευροδεδομένων») με τον ίδιο τρόπο που προστατεύονται οι δωρεές και μεταμοσχεύσεις οργάνων. Η δεύτερη είναι η δέσμευση των εταιρειών που δραστηριοποιούνται σε αυτόν τον τομέα ότι θα ακολουθούν έναν ηθικό, δεοντολογικό κώδικα, όπως ακριβώς κάνουν οι γιατροί όταν δίνουν τον όρκο του Ιπποκράτη. Και η τρίτη είναι η ανάπτυξη των απαραίτητων hardware και software που εξασφαλίζουν ότι τα εγκεφαλικά «νευροδεδομένα» παραμένουν ιδιωτικά και ότι τα πιο προσωπικά δεδομένα δεν εξέρχονται ποτέ από τα συστήματα διάδρασης που είναι συνδεδεμένα με τον εγκέφαλό μας.

Ο στόχος, καταλήγει ο ισπανός επιστήμονας, είναι να αποτρέψουμε την επόμενη επιδημία, που μπορεί να μην είναι ιική, θα πλήττει όμως τα πιο θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Πρέπει να θέσουμε από τώρα τις βάσεις για το μέλλον και να σχεδιάσουμε την κοινωνία που θέλουμε. Στο κάτω κάτω, αυτό που διακυβεύεται είναι η ουσία μας: οι σκέψεις μας, οι αντιλήψεις μας, η μνήμη μας, η φαντασία μας, τα συναισθήματα και οι αποφάσεις μας.

Οι τεχνολογίες δεν είναι ουδέτερες

Γεννημένος στη Μαδρίτη, ο Γιούστε εργάστηκε για δύο καλοκαίρια (1985/86) στο εργαστήριο του νομπελίστα Ιατρικής Σίντνεϊ Μπρένερ, στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Οι περικοπές της Μάργκαρετ Θάτσερ, όμως, τον ανάγκασαν να ζητήσει καταφύγιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Καθηγητής Βιολογικών Επιστημών και Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια από το 2006, ηγήθηκε της ομάδας ερευνητών που πρότεινε την πρωτοβουλία BRAIN – και πρωταγωνιστεί σήμερα στη σύνταξη ηθικών κατευθυντήριων γραμμών για τη νευροτεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. «Οποτε αναπτύσσεται μια τεχνολογία», είπε σε μια παλιότερη συνέντευξή του, «μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλό ή για κακό σκοπό, όπως συμβαίνει με την πυρηνική ενέργεια. Το ίδιο σύστημα που μπορεί να θεραπεύσει τη σχιζοφρένεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για τη χειραγώγηση του μυαλού. Οι τεχνολογίες δεν είναι ουδέτερες, πιστεύω όμως ότι η γενική τάση είναι προς την πρόοδο».