Ολα τα έργα του Φραντς Κάφκα

Πάντα αγαπούσα τη λογοτεχνία. Κλεινόμουν στο δωμάτιό μου από μικρή και διάβαζα ποίηση, μυθιστορήματα, θεατρικά έργα… Ο Φραντς Κάφκα είχε μία ξεχωριστή θέση στη συνείδησή μου. Τα βιβλία του ήταν πάντα ψηλά στη βιβλιοθήκη μου κι εγώ θυμάμαι να στέκομαι από κάτω και να τα κοιτάζω με δέος μην τολμώντας για χρόνια να πάρω ένα στο χέρι μου και να αρχίσω να το διαβάζω. Ισως γιατί όλοι – καθηγητές, οικογενειακοί φίλοι, γνωστοί – συνήθιζαν να λένε ότι ο Κάφκα ήταν ένας συγγραφέας «δύσκολος». Τι σημαίνει όμως δύσκολο, αναρωτήθηκα. Μήπως τελικά σημαίνει άβολο; Χαρακτηρίζουμε δύσκολους όλους τους συγγραφείς που μας φωνάζουν να μη βολευόμαστε στην ασφάλεια της φυλακής που μας χτίζουν οι άλλοι πριν ακόμα έρθουμε σε αυτόν τον κόσμο.

«Συχνά είναι πιο ασφαλές να είσαι αλυσοδεμένος από το να είσαι ελεύθερος» έγραφε ο Κάφκα και υποστήριζε πως τα όριά του ο άνθρωπος μπορεί να τα σπάσει μόνο μέσα από την τέχνη και από τον εαυτό του. «Η τέχνη είναι μία έφοδος ενάντια στα όρια». Εκείνα τα όρια που έχουν άλλοι χαράξει για εσένα και που πρέπει εσύ να τα περάσεις. Ελευθερία σημαίνει να μην περιμένεις κανέναν άλλον να σε ελευθερώσει.

Επαναστάτης. Ο Κάφκα είναι ο συγγραφέας ο επαναστάτης, ο αποστάτης της τάξης του, αυτός που πάει ενάντια στο σύστημα, ενάντια στο κοπάδι κι ενάντια στους καιρούς. Ο συγγραφέας Φραντς επαναστατεί για να αντέξει ο δημόσιος υπάλληλος Κάφκα τη ζωή. Στοιχειωμένος από τη ζωή που του επέβαλαν και ερωτευμένος με έναν θάνατο που θα τον λύτρωνε, μας κληροδοτεί ακούσια (είχε ορκίσει τον επιστήθιο φίλο του, Μαξ Μπροντ να κάψει μετά τον θάνατό του όλα του τα συγγράμματα) ένα έργο για τον άνθρωπο που «δικάζεται» επειδή είναι ελεύθερος. Οσο πιο ελεύθερος τόσο πιο μεγάλη η ανάγκη να συνθλιβεί, να αφανιστεί, να εκμηδενιστεί. Το μεγαλύτερο έγκλημα στο έργο του Κάφκα είναι να είσαι διαφορετικός. Εγκληματείς γιατί υπάρχεις ως άνθρωπος που σκέφτεται διαφορετικά, που βλέπει το σάπιο του κόσμου και που αρνείται να γίνει κι αυτός ένα ακόμα γρανάζι στη μηχανή παραγωγής και κατανάλωσης μέσα στην οποία γεννιέται. Αν όμως δεχτείς να ζεις στη φυλακή των άλλων, τότε θα χάσεις τον εαυτό σου. Και ρωτάει ο Κάφκα «Πώς μπορεί κανείς να βρει τον άλλον όταν έχει χάσει τον ίδιο του τον εαυτό;». Ο ξεχωριστός αυτός, σκοτεινός και αδυσώπητος συγγραφέας θα σε κάνει να δεις τον κόσμο όπως είναι. Δεν θα σου πει «Ξύπνα! Επαναστάτησε!». Μέσα από το έργο του όμως θα νιώσεις ο ίδιος την ανάγκη να αυτοπροσδιοριστείς και να είσαι αυτός που πραγματικά θέλεις χωρίς να δίνεις λογαριασμό σε μία κοινωνία που πουλάει ταυτότητες σε «τιμή χονδρικής».

Η τέχνη. Ο Κάφκα έλεγε πως τα βιβλία που έχουμε ανάγκη είναι εκείνα που πέφτουν σαν τσεκούρι στην παγωμένη θάλασσα της ψυχής μας. Ναι, αυτό ακριβώς είναι τα έργα του Κάφκα. Κι αν ξεφυλλίζοντάς τα νιώσεις στην αρχή πως είναι «δύσκολα», σκέψου: Τι είναι εύκολο στη ζωή; Η ίδια η ζωή είναι δύσκολη. Και ξέρεις πώς θα την αντέξεις; «Τέχνη και μόνο τέχνη» έγραφε ο πνευματικός δάσκαλος του Κάφκα, ο Φρίντριχ Νίτσε, και συνέχιζε: «Εχουμε την τέχνη για να μην πεθάνουμε από την αλήθεια». Εχουμε εξορίσει την ομορφιά από τη ζωή μας. Αυτό σου δίνει η λογοτεχνία. Ομορφιά σε έναν άσχημο κόσμο, αισθητική σε μία εποχή ομοιογένειας και φθηνής εμπορικότητας. Η τέχνη σού δείχνει τον δρόμο προς την ομορφιά. Οχι, δεν είναι τέχνη η απεικόνιση της πραγματικότητας. Αυτό είναι κάτι άλλο. Το θέατρο για παράδειγμα, όπως πρέσβευαν οι μεγάλοι συγγραφείς, δεν έχει στόχο να καθρεφτίσει την πραγματικότητα αλλά να τη χτίσει, να τη δημιουργήσει. Πώς; Δίνοντας το ερέθισμα για αφύπνιση, για αλλαγή της θέσης μας σε έναν κόσμο που δεν μας ταιριάζει. Υπερασπίσου λοιπόν το δικαίωμά σου στην ομορφιά, γιατί όπως πίστευε και ο Κάφκα «όποιος διατηρεί το δικαίωμα να βλέπει την ομορφιά, δεν γερνάει ποτέ». Εμείς θα γεράσουμε. Ας μη γεράσουν μαζί μας οι ιδέες, το όραμα για έναν καλύτερο κόσμο, το όνειρο για μία ανθρωπότητα όπου ο άνθρωπος δεν θα ψάχνει αφορμές να διχάσει και να διχαστεί. «Δίκη», «Πύργος», «Μεταμόρφωση», «Καλλιτέχνης της πείνας», «Γράμμα στον πατέρα», «Κτίσμα» και τόσα άλλα έργα του Κάφκα… όλα μία ωδή στον ελεύθερο, επαναστατημένο άνθρωπο. Σε εκείνον που δεν μπορεί να υπάρξει όπως οι άλλοι. Κι ο Κάφκα υπήρχε μόνο μέσα από τη λογοτεχνία. Οπως συνήθιζε να λέει, «Δεν μπορώ ούτε και θέλω να είμαι τίποτα άλλο παρά μόνο λογοτεχνία».

Η Σοφία Καζαντζιάν είναι σκηνοθέτρια,
ηθοποιός, χορογράφος