Σκληρό πόκερ για τρεις στην Ανατολική Μεσόγειο

Ηταν μια από τις βεβαιότητες των τελευταίων πολλών ετών: κάθε φορά που οι γείτονες θα προκαλούσαν άλλη μια κρίση στο Αιγαίο ο αμερικανικός παράγοντας θα παρενέβαινε για να ηρεμήσουν τα πνεύματα. Φέτος το καλοκαίρι όμως φάνηκε ότι η συγκεκριμένη παλιά συνήθεια έχει πια πεθάνει. Τα περισσότερα εξαρτώνται από όσα συνέβησαν, συμβαίνουν και θα συμβούν μέσα σε ένα τρίγωνο τριών πολιτικών προσώπων στην ανατολική όχθη του Ατλαντικού. Στο τρίγωνο Μέρκελ – Μητσοτάκης – Ερντογάν.

Η Ανγκελα Μέρκελ έχει τους δικούς της λόγους να μην επιθυμεί μια ελληνοτουρκική κρίση. Οχι μόνο γιατί η Τουρκία αποτελεί έναν σημαντικό εμπορικό εταίρο για τη Γερμανία, αλλά κι επειδή η γερμανική προεδρία δεν γίνεται να παραβλέψει την ενόχληση κρατών -μελών της Ενωσης με την τουρκική προκλητικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο – ειδικά της Γαλλίας. Ούτε έχει το περιθώριο να στιγματιστεί από μια σύρραξη.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, από την άλλη, χάρη στο προκλητικό ταμπεραμέντο του τούρκου πρόεδρου έχει την ευκαιρία να προβεί σε κινήσεις που πιθανότατα δεν θα μπορούσε να κάνει εφόσον δεν υπήρχε κάποιος που παράγει περισσότερο θόρυβο, ο Ερντογάν. Και μέχρι τώρα φαίνεται να την εκμεταλλεύεται – με τον κίνδυνο να δραματοποιηθεί, εξαιτίας της ερντογανικής πολιτικής περσόνας, μια κατάσταση που εκείνος επιθυμεί να αποδραματοποιήσει.

Πληροφορίες ήθελαν τον Ταγίπ Ερντογάν να μη σηκώνει το τηλέφωνο στη γερμανίδα καγκελάριο στις πρώτες – κάπως απρόθυμες λένε μερικοί – απόπειρες που αυτή έκανε να «μεσολαβήσει» προκειμένου να αποκλιμακωθεί η ένταση των ημερών. Κατά μια προσέγγιση ένας από τους λόγους που νιώθει την άνεση να αγνοεί τις κλήσεις της είναι ένα από τα βασικότερα ατού του στις σχέσεις του με την Ευρωπαϊκή Ενωση συνολικά: η ιδιαίτερη σημασία που αποδίδει η Γερμανία στη χώρα του αναφορικά με τη διαχείριση του Προσφυγικού.

Οι πολιτικοί  χαρακτήρες των τριών ηγετών – που δίνουν μια ιδέα για το πώς επιδιώκει ο καθένας τους να εκπληρώσει τους πολιτικούς του στόχους – ενδεχομένως λοιπόν να καθορίσουν σημαντικά τις εξελίξεις στα ελληνοτουρκικά.

Ανγκελα Μέρκελ

Εχει τη λύση (;)

Η καγκελάριος από τότε που μπήκε στον Λευκό Οίκο ο Ντόναλντ Τραμπ έχει πια αναλάβει τον ρόλο που παραδοσιακά έπαιζε μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας ο εκάστοτε πλανητάρχης. Η παρέμβασή της στις 21 Ιουλίου, με την οποία αποτράπηκε μια συμπλοκή στο Αιγαίο, το επιβεβαιώνει. Σήμερα, λίγους μήνες πριν λήξει η θητεία του αμερικανού προέδρου, η Ανγκελα Μέρκελ αναγνωρίζεται και στις δυο ακτές του αρχιπελάγους ως εκείνη που θα δώσει τη λύση πριν τα πράγματα φθάσουν στα άκρα.

Σύμφωνα με πηγές της αντιπολίτευσης με γνώση της διπλωματικής σκακιέρας, ο τούρκος πρόεδρος φέρεται να της έχει πει ότι έχει χαθεί η εμπιστοσύνη του στον έλληνα Πρωθυπουργό μετά την απόφαση της Αθήνας να υπογράψει συμφωνία για την ΑΟΖ με την Αίγυπτο. Στην ανάλυση των παραπάνω πηγών, λόγω αυτού ίσως η Μέρκελ δυσκολευτεί να παρέμβει προληπτικά στη νέα ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Κάτι τέτοιο ενδέχεται να συμβεί όμως και εξαιτίας του μερκελικού ρεαλισμού μιας κι όπως επισημαίνουν κάποιοι αναλυτές στην παρούσα φάση φαίνεται να έχει ήδη προσφέρει μια φορά στον Ερντογάν ορισμένα ανταλλάγματα για να ρίξει τους τόνους – αφού ως αντάλλαγμα διαβάζεται η μερική άρση της γερμανικής ταξιδιωτικής οδηγίας προς την Τουρκία και συγκεκριμένα για Σμύρνη, Αϊδίνι, Μούγλα και Αττάλεια παρά την έξαρση του ιού εκεί. Το ελευθέρας στους γερμανούς τουρίστες να επισκέπτονται τη γειτονική χώρα βοηθά το χτυπημένο από τον κορωνοϊό τουρισμό της, εφόσον προ πανδημίας γύρω στα 4 εκατ. από αυτούς την επέλεγαν για διακοπές.

Οπως και να έχει, η καγκελάριος θα εγκαταλείψει την πολιτική σκηνή του χρόνου και οι ελληνοτουρκικές σχέσεις θα μπορούσαν – όσο πολιτικά κυνικό κι αν ακούγεται – να της προσφέρουν μια ιδανική ευκαιρία να φύγει έχοντας φιλοτεχνήσει για τη χώρα της το προφίλ της ηγέτιδας δύναμης, η οποία θα καλύψει το κενό που έχει αφήσει η υπερδύναμη υπό την τραμπική διοίκηση. Η υστεροφημία που θα της εξασφάλιζε ένα επίτευγμα σαν κι αυτό της είναι ένα ισχυρό πολιτικό κίνητρο.

Κυριάκος Μητσοτάκης

Ρεαλισμός vs ρίσκου

Οσοι προσπαθούν να μπουν στο μυαλό του Κυριάκου Μητσοτάκη για να καταλάβουν τη στρατηγική του απέναντι στον Ερντογάν, έχουν καταλήξει σε τρεις διαφορετικές ερμηνείες της απόφασης να οριοθετηθεί η ΑΟΖ της Ελλάδας με την Αίγυπτο τώρα.

Σύμφωνα με την πρώτη αποφάσισε να ιεραρχήσει τις εθνικές θέσεις ψηλότερα από τον διάλογο με την Τουρκία. Κατά τη δεύτερη, θέλησε να κεντρίσει τους Τούρκους – γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να προκαλέσουν θερμό επεισόδιο –  ώστε μετά να αναγκαστούν να προσέλθουν σε συνομιλίες ενώπιον της διεθνούς κοινότητας. Και στην τρίτη αποσκοπούσε στην πρόκληση μιας τουρκικής αντίδρασης τόσο έντονης όσο το Ορουτς Ρέις προκειμένου να συσπειρωθεί η ΕΕ και να επιβάλει τελικά σκληρές κυρώσεις στην Αγκυρα.

Συνομιλητές του Πρωθυπουργού σημειώνουν ότι είναι ένας πολιτικός που προσπαθεί πάντα να φτιάχνει γέφυρες, όχι να τις ρίχνει. Υπό το πρίσμα μιας τέτοιας γνώσης οι δυο τελευταίες εξηγήσεις ενέχουν υπερβολικά μεγάλο ρίσκο. Από την άλλη, βέβαια, πιθανόν το ρίσκο να είναι ένα απαραίτητο εργαλείο για να ξεφύγει κάποιος από την ιδιόμορφη χρόνια στασιμότητα των ελληνοτουρκικών.

Αν η Μέρκελ μοιράζεται ένα κοινό χαρακτηριστικό με τον Μητσοτάκη, αυτό είναι ο ρεαλισμός τους. Εξού ίσως κι ο τελευταίος μοιάζει να επιμένει στη στρατηγική της ευρωπαϊκοποίησης του προβλήματος. Το πρώτο, άλλωστε, τηλεφώνημα που έκανε τη Δευτέρα το μεσημέρι ήταν στον Σαρλ Μισέλ για να ενημερώσει τους εταίρους σχετικά με τις τουρκικές κινήσεις. Κι ύστερα ήρθε το αίτημα για έκτακτη σύγκληση του Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, ενώ το Μαξίμου όλες αυτές τις μέρες επιδίδεται σε παρασκηνιακές διπλωματικές ζυμώσεις με μια σειρά χωρών.

Οι δίαυλοι με το Βερολίνο διαρκώς λειτουργούσαν, κι από την πρώτη στιγμή η γερμανική κυβέρνηση, ως προεδρεύουσα της Ενωσης, παραδεχόταν ότι βρίσκεται σε ανοιχτή γραμμή επικοινωνίας με Αθήνα και Αγκυρα. Παρεμπιπτόντως, η Deutsche Welle «στοιχημάτιζε» ότι στην προσπάθεια συμμετέχει κι η καγκελάριος, αφού όπως έγραφε «ούτως ή άλλως αυτές τις ημέρες ήταν προγραμματισμένο να επικοινωνήσει τηλεφωνικά με τον πρόεδρο Ερντογάν».

Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν

Τεστάρει τα όρια

Στις 6 Μαρτίου – η κρίση στον Εβρο βρισκόταν σε εξέλιξη – ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωνε σε δημοσιογράφους στο αεροπλάνο της επιστροφής από τη Μόσχα πως ο βούλγαρος πρωθυπουργός του πρότεινε μια συνάντηση με τον Μητσοτάκη στη Σόφια, αλλά εκείνος δεν θέλει – sic – να βρεθεί  στον ίδιο χώρο ούτε στην ίδια φωτογραφία μαζί του. Η δήλωση έχει κατά μια ανάγνωση αξία γιατί υπογραμμίζει με τον πιο μπρούτο τρόπο τη στάση του έναντι του ίδιου του έλληνα Πρωθυπουργού, δείχνοντας ποιος τορπιλίζει στην πραγματικότητα τις απόπειρες διαλόγου.

Εκείνοι που τον έχουν παρακολουθήσει στενά, βέβαια, αποδίδουν το παραπάνω ύφος – και τις συνδηλώσεις του  – στη συγκυρία, στο γεγονός πως ο Μητσοτάκης «έπεσε πάνω στην αποδρομή του Ερντογάν». «Ο τελευταίος εκτιμά», υποστηρίζουν, «τη σημασία των προσωπικών σχέσεων». Ωστόσο, από τον Εβρο κι έπειτα, σύμφωνα με μια κυβερνητική πηγή, έχει δεχθεί πλήγμα ο νεο-οθωμανικός ναρκισσισμός του επειδή η Ελλάδα δεν απάντησε σαν μια μικρή ανίσχυρη διπλωματικά χώρα. Οπότε αντιδρά πλέον με γνώμονα το γόητρό του – και τα πλήγματα που εκείνο δέχεται στο εσωτερικό της Τουρκίας από την οικονομική κρίση και τους εθνικιστές.

Η πολιτική του προσωπικότητα είναι σύνθετη, λένε άνθρωποι που έχουν διαπραγματευτεί μαζί του. Υποστηρίζουν δε, ότι μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 έχει γίνει περιπλοκότερη, μιας και επηρεάζεται κι από παράγοντες ψυχολογικούς – όχι μόνο από τις επιταγές της ψυχρής ρεαλπολιτίκ.

Παρ’ όλα αυτά, μέχρι και οι λιγότερο μυημένοι στα της εξωτερικής πολιτικής συμφωνούν ότι η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία θα οδηγούσε σε μια σουλτανική επίδειξη δύναμης σαν την αποστολή του Ορούτς Ρέις στο Καστελλόριζο. Επίδειξη που θα εξελισσόταν κατά τα ειωθότα. Οπως σε κάθε ακραία ενέργεια των γειτόνων, η τελική έκβαση εξαρτάται από τα συμπεράσματα που θα βγάλουν βολιδοσκοπώντας την κατάσταση. Στην αργκό της καθημερινότητας θα λέγαμε πως οι Τούρκοι πάντα τεστάρουν τα όρια των άμεσα και των έμμεσα εμπλεκομένων πλευρών. Οι διεθνολόγοι, Ελληνες και ξένοι, εξάλλου εμφανίζονται πεπεισμένοι πως ούτε εκείνοι επιθυμούν στα αλήθεια μια εμπλοκή.