Ο «φανατικά λόγιος», αρχιμάστορας {LF}της συντεχνίας

Ενας σπουδαίος γραμματικός, ο Γιάννης Δάλλας, έδυσε πριν έξι μήνες (24 Φεβρουαρίου 2020), αφήνοντας δυσαναπλήρωτο κενό στην πνευματική μας ζωή. «Φανατικά λόγιος», όπως είχε εύστοχα αυτοχαρακτηριστεί, συμπλήρωσε τρία τέταρτα του αιώνα δημιουργικής εργασίας και έρευνας. Αδίστακτα μπορούμε να πούμε πως ήταν ο κορυφαίος μεταπολεμικός μας φιλόλογος, ο πιο παραγωγικός και πολυθεματικός.

Ποιητής ο ίδιος και μεταφραστής αρχαίας ελληνικής ποίησης, εκδότης και εμψυχωτής περιοδικών, δάσκαλος των Γραμμάτων, σχολάρχης, πανεπιστημιακός και, προπάντων, δοκιμιογράφος, κριτικός και ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας, μάς άφησε κάπου σαράντα βιβλία, με θεματικό άξονα την ποίηση και με κέντρο τον Κάλβο, τον Σολωμό και τον Καβάφη, «τρεις πατέρες της νεότερης λογοτεχνίας μας», όπως τους είπε. «Στην ιστορική μας περιπέτεια, τρία αγάλματα μοναχικά: Κάλβος, Σολωμός, Καβάφης». Αισθητή είναι η απουσία του Παλαμά, από τους προπολεμικούς, του Λειβαδίτη και της «ποίησης της ήττας» στους μεταπολεμικούς. Στην πεζογραφία, που άλλωστε κατέχει μειονοτική θέση στη θεματογραφία του, ωχριά η άλλη τριάδα των «πατέρων», οι καθαρευουσιάνοι Βιζυηνός, Παπαδιαμάντης, Ροΐδης και η συνέχεια: Ξενόπουλος, Βουτυράς, Καζαντζάκης ως τον Στρατή Τσίρκα και τον Αρη Αλεξάνδρου.

Από την πεζογραφική μας παράδοση, ιδιαίτερα τον απασχόλησε ο Κ. Θεοτόκης. Εγραψε εμπεριστατωμένες εισαγωγές στα έργα του και εξέδωσε ένα αγνοούμενο διήγημά του: «Ο παπα Ιορδάνης Πασίχαρος και η ενορία του» (1994). Κατά τον κριτικό, η πρόζα του Θεοτόκη «επανασημασιοδοτεί» τον ρόλο της ηθογραφίας, υπερβαίνει δυναμικά τη στασιμότητά της.

Η δοκιμιακή του παραγωγή εγκαινιάσθηκε με τον Μακρυγιάννη, αλλά επικεντρώθηκε στην ποίηση. Εκτός από την τριάδα των «πατέρων», προεξάρχουν οι μορφές Καρυωτάκης, Σικελιανός, Βάρναλης και ακολουθούν Σεφέρης, Εγγονόπουλος, Εμπειρίκος, Ρίτσος, Σαχτούρης, Αναγνωστάκης, Κατσαρός ως τον Ηλία Λάγιο. Μεταξύ των πεζογράφων που τον απασχόλησαν συγκαταλέγονται οι Μιχ. Μητσάκης, Ν.-Γ. Πεντζίκης, Ε.Χ. Γονατάς, Δ. Χατζής, καθώς και οι Κάφκα, Στάινμπεκ, Λώρενς, Ουέλς, Χέμινγουεϊ.

Η παράθεση ονομάτων γίνεται για να δοθεί μια διάσταση του φιλολογικού του πεδίου, το οποίο άλλωστε εκτείνεται και σε ειδικά θέματα, όπως είναι η ελληνική χαρακτηρολογία, η γλώσσα και ο πολιτισμός. Οι κορυφές είναι, βέβαια, οι «τρεις πατέρες», Κάλβος, Σολωμός, Καβάφης. Ας μου επιτραπεί να μεταφράσω: η αρετή της ιδέας και η σοφιστική της μορφής, ο ελληνισμός και οι οικουμενισμός.

Ο κλασικισμός και το ηθικό μεγαλείο του Κάλβου, από την εισήγηση του Παλαμά (1889) έχουν βρει μεγάλη απήχηση, αλλά δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο Γιάννης Δάλλας, από τα πρώτα του βήματα, «δόκιμος σε συντεχνία», εμπνέεται από το παράδειγμά του και ομοφρονεί. «Κυκλοδίωκτα» ονομάζει μια ποιητική του συλλογή (1956), δανειζόμενος τη λέξη του Κάλβου (ο ήλιος κυκλοδίωκτος, στο «Εις θάνατον»). Πλήρεις, φιλολογικά και ερμηνευτικά, είναι οι εισαγωγές του σε εκδόσεις έργων του Κάλβου Η Ιωνιάς και Οι ψαλμοί του Δαβίδ, ιδιαίτερα δε οι μελέτες του «Η ποιητική του Ανδρέα Κάλβου» και «Ο κλασικισμός του Ανδρέα Κάλβου» (1981, 1996).

Ο Καβάφης

Δεν εγκατέλειψε την αναφορά στον Κάλβο ως το τέλος. Αλλά το 1955 εγκαινιάζεται το νέο κεφάλαιο στο έργο του με το δοκίμιο «Ο Καβάφης και η πόλις των ιδεών του. Προεκβολή στις Θερμοπύλες», όπου τονιζόταν η καβαφική αντίφαση προς κάθε ορθοδοξία, συντήρηση ή παράδοση και ο Καβάφης χαρακτηριζόταν ο «έσχατος των συμβολιστών της Ευρώπης». Απηχώντας, μετριοπαθώς έστω, την κρατούσα ως τότε αριστερή διχοτόμηση και αποδοκιμασία των ερωτικών ποιημάτων του, μιλούσε για «αναρχία και υποκειμενική διάλυση των τελευταίων ποιημάτων του». Θα αναθεωρήσει, με αισθητικότερη κρίση, στη μεταγενέστερη εργασία του, «Ο Καβάφης και η δεύτερη σοφιστική» (1984), όπου προτάσσεται η μορφολογία και η ιδιαιτερότητα του καβαφικού έργου. Κατά τον κριτικό, ο Καβάφης είχε «τη σπάνια αρετή της αυτογνωσίας». Εκφράζει την ποιητική του με διαμέσους, αλλά και σαν διαρκή δοκιμασία, σε δύο διαστάσεις, την εσωτερική και την εμπράγματη. «Ιδρυσε πρώτος μια ποίηση διανοητικών συγκινήσεων». Ο Δάλλας είναι ο πρώτος αριστερός κριτικός που δεξιώνεται ανεπιφύλακτα τον κορυφαίο ποιητή μας του 20ού αιώνα, δεδομένου ότι ο Στρ. Τσίρκας επέμεινε στην τομή του 1911, αποκλείοντας τα ερωτικά καβαφικά από των ιδεών την πόλι.

Η φιλολογική περιπέτεια του Γιάννη Δάλλα δεν εξαντλείται στον Κάλβο και τον Καβάφη, ούτε, βέβαια, στην κριτικογραφία για τη σύγχρονή του ποίηση. Επεκτείνεται σε πνευματικά ζητήματα ή φαινόμενα και σε σχεδόν όλες τις εποχές της ελληνικής παιδείας, αρχίζοντας από την Ιλιάδα, τους αρχαίους ιαμβογράφους και τα επιγράμματα του Καλλίμαχου, περνώντας και από τη βυζαντινή λογιοσύνη. «Είναι αδυναμία και μοίρα της κριτικής να χρεώνεται πάντα απέναντι στη δημιουργία» ομολογεί ο ίδιος, αναφερόμενος στην «Ποιητική του Σολωμού και του Κάλβου» και την επτανησιακή κριτική (1981). Ο κριτικός φιλόλογος καταδέχεται και τα μικρά και περίεργα, «προς τέρψιν των πολλών», όπως λέει στη συλλογή δοκιμίων Συνεκδοχές (Ικαρος, 2010). Γιατί ο Εγγονόπουλος διάλεξε τον Μπολιβάρ ως ήρωα του ομώνυμου ποιήματός του (με τον στίχο Μπολιβάρ είσαι ωραίος σαν Ελληνας); Ο φιλόλογος ανατρέχει στην εφημερίδα του Μάγιερ Ελληνικά χρονικά της 21ης Μαρτίου 1825, όπου ο Οδυσσέας Ναδρούτσος χαρακτηρίζεται ως «ο Βολιβάρ της Ελλάδος».

Θα ταίριαζε ίσως, για την πνευματική πορεία του Γιάννη Δάλλα μια κρίση του ίδιου για την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, συμπέρασμα στο μεγάλο δοκίμιό του για τον ποιητή: «…ανεβάζει τη βαθύτερη και πανανθρώπινη παράδοση ως την πιο επίκαιρη και ερμητική πρωτοπορία […] καταργεί αυτόματα τα όρια μεταξύ πρωτοπορίας και παράδοσης» («Ο ποιητής Μίλτος Σαχτούρης», Κέδρος 1997, σ. 181).

Ο «δόκιμος» του 1957 («Δόκιμος σε συντεχνία») αναδείχθηκε σε κάλφα της υπερβατικής μας συντεχνίας, δικαιώνοντας – όχι μόνο συνεχίζοντας – τη μεγάλη παράδοση της νεοελληνικής φιλολογίας: από τον Κοραή ως τον Δάλλα, μπορούμε να πούμε. Τίμησε το δοκίμιο· το δοκίμιο από την εποχή του Εράσμου και του Μονταίνιου· όχι μόνο ως επιστροφή στις πηγές, αλλά και ως όργανο καλλιέργειας και εξευγενισμού, ως ουμανισμό του λόγου και λόγο του ουμανισμού.