Και η Σαλομέ έπλασε τη γυναίκα

Ηδη από τα τέλη του 19ου αιώνα η Λου Σαλομέ ήταν μια επιδραστική φωνή σε πανευρωπαϊκή κλίμακα. Από τις πρώτες γυναίκες που ενστερνίστηκαν την ψυχανάλυση. Πολυταξιδεμένη, φιλελεύθερη, υπέρμαχος της ανεξαρτησίας των γυναικών και φίλη μεγάλων διανοητών. Γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1861 ως Λουίζε φον Σαλομέ. Καταγόταν από γαλλογερμανική οικογένεια Ουγενότων και ο πατέρας της ήταν στρατηγός του τσαρικού στρατού. Από νεαρή ηλικία ήρθε σε επαφή με τα κείμενα του Καντ, του Κίρκεγκορ, του Σπινόζα. Εδειξε μεγάλη έφεση στα γράμματα και μάλιστα η αντίληψή της πάνω σε υψηλά φιλοσοφικά ζητήματα ήταν, σύμφωνα με τους βιογράφους της, μοναδική για την εποχή.

Το 1882 θα βρεθεί στη Ρώμη για σπουδές. Εκεί θα γνωριστεί με τον Φρίντριχ Νίτσε. Ενας δυνατός ψυχικός δεσμός θα δημιουργηθεί. Ο μεγάλος φιλόσοφος τη θαυμάζει σε επίπεδο εμμονής. Η δεκαετία του 1890 θα είναι ίσως η πιο παραγωγική για τη Σαλομέ. Τότε ξεκινά ουσιαστικά τον σχηματισμό του πνευματικού της έργου. Είναι η περίοδος που γράφει και εκδίδει τον μεγαλύτερο όγκο της πεζογραφίας της. Ενδεικτικά αναφέρουμε: «Μέσα από μια ξένη ψυχή», «Παιδιά των ανθρώπων» κ.ά. Μέσα σ’ εκείνο το πυκνό διάστημα έρχεται και η νουβέλα «Φένιτσκα», που κυκλοφορεί το 1898. Λίγο πριν, έχει γνωριστεί στο Μόναχο με τον σπουδαίο ποιητή Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Μια σχέση υψηλής τάσης. Τα κείμενα της Σαλομέ αποδίδουν την πολυσύνθετη γυναικεία ψυχή, αν και, σύμφωνα με πηγές, κράτησε ευγενείς αποστάσεις από το γυναικείο κίνημα του καιρού της. Πολλοί χαρακτήρισαν τη στάση της αμφιλεγόμενη. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια υπήρξε άτομο με ιδιαίτερα ανεπτυγμένη την αίσθηση της αυτονομίας. Ανεξάρτητο και κυρίως αεικίνητο πνεύμα από νεαρή ηλικία, ασχολήθηκε έντονα με την εσωτερική διαμάχη των νέων γυναικών μεταξύ των ξεπερασμένων πεποιθήσεων και μιας εντελώς νέας γυναικείας συνείδησης.

Στην παρούσα νουβέλα παρακολουθούμε την αναμέτρηση της Φένιας, μιας νεαρής φοιτήτριας από τη Ρωσία, με τον διδάκτορα ψυχολογίας Μαξ Βέρνερ. Το φόντο της δράσης στήνεται στο Παρίσι – εκκινώντας από την πολύβουη λεωφόρο Σαν Μισέλ – και καταλήγει στη μυστηριώδη Αγία Πετρούπολη. Η σχέση των δύο σχηματίζει έναν κύκλο θεωρητικών προσεγγίσεων για το γυναικείο υποκείμενο. Το ζευγάρι της Φένιας και του Βέρνερ στροβιλίζεται γύρω από το δίπολο έλξη – απώθηση. Μια διελκυστίνδα χωρίς τέλος, γύρω από τον αινιγματικό χαρακτήρα της Σφίγγας. Το σημείο μηδέν όσον αφορά τη βάναυση απλούστευση του άνδρα ως προς τη γυναίκα.

Μια νέα μορφή

Στα τέλη του 19ου αιώνα έχουμε το πρώτο κύμα του φεμινισμού. Τότε, αρκετοί άνδρες συγγραφείς έχουν διαγνώσει τα προβλήματα σε σχέση με τη θέση της γυναίκας στην κοινωνική πραγματικότητα και ασκούν έντονη κριτική στις κρατούσες πολιτικές απόψεις. Παράλληλα όμως παρουσιάζουν τις ηρωίδες τους μάλλον παθητικές, που ως επί το πλείστον οδηγούνται στην κοινωνική απομόνωση, στην τρέλα και στον θάνατο. Αντίθετα, η Σαλομέ καταθέτει στη «Φένιτσκα» μια δυναμική και χειραφετημένη ηρωίδα. Τουλάχιστον ανεξάρτητη, απορρίπτει τα κοινωνικά κλισέ της τάξης και του φύλου της. Ορίζει η ίδια τη ζωή της χωρίς «μυστικότητα». Προβάλλοντας έτσι μια νέα μορφή, σύγχρονης ύπαρξης. Η Φένια δεν ποδηγετείται από αδιέξοδα. Γνωρίζει κάθε της βήμα. Σκιαγραφεί σε κάθε πρόταση τη φόρμα της και ψάχνει το περιεχόμενό της. Θέλει να σπουδάσει (για εκείνη την εποχή απολύτως επαναστατικό) για να εισέλθει ισότιμα στο πεδίο της γνώσης. Η απελευθέρωσή της δεν μπορεί να γίνει χωρίς τα εφόδια της κοινωνικής προόδου. Αλλιώς η ηρωίδα της Σαλομέ θα ήταν έρμαιο. Κάτι που η συγγραφέας δεν επιθυμεί.

Ενα δεύτερο σημείο προσέγγισης της νουβέλας που τη διαφοροποιεί από πολλές άλλες της εποχής της είναι η τεχνική της Σαλομέ. Η ιστορία οργανώνεται κατά κύριο λόγο από την πλευρά του πρωταγωνιστή. Οπως είναι λογικό, η ματιά του Μαξ Βέρνερ διαθέτει όλες τις στερεοτυπικές εμμονές της εποχής, οι οποίες στην πορεία ανατρέπονται από τη συμπεριφορά της Φένιας. Δίχως παρελκυστικές καταγγελίες, η Σαλομέ αποδομεί την πατριαρχική θεώρηση η οποία βασίζεται στα ζεύγη «άγγελος – δαίμονας» και «αγία – πόρνη» και αδυνατεί να δει τη γυναίκα ως ανθρώπινη ολότητα.

Διάλογος για τη γυναικεία χειραφέτηση
Η αφηγηματική στρατηγική της Σαλομέ οργανώνεται γύρω από τη μιμητική παρουσίαση στερεοτυπικών εικόνων και συμπεριφορών που αφορούν τη γυναίκα, με σκοπό στην πορεία να τις ανατρέψει. Η μέθοδος αυτή απέκτησε μεγάλη απήχηση τη δεκαετία του 1970 (οπότε και πρωτοανακαλύφθηκε μεγάλο μέρος του έργου της Σαλομέ), όταν η βελγίδα φεμινίστρια και θεωρητικός Λις Ιριγκαρέ θα ονομάσει «parler femme» τη διαδικασία μίμησης, που διαπερνά τον ανδρικό λόγο και τον υπονομεύει. Στο δοκίμιό της «Η ανθρώπινη φύση της γυναίκας», η Σαλομέ τονίζει πως η ιδαιτερότητα της γυναίκας, δεν θα πρέπει να ορίζεται μόνο σε σχέση με τον άνδρα και τη σεξουαλική της λειτουργία. Αλλά, άνδρας και γυναίκα οφείλουν να νοούνται ως δυο εκφάνσεις του ανθρώπου, εξαρχής διαφορετικές και ισότιμες.
Ενα πολύ ενδιαφέρον σημείο στη συλλογιστική της Σαλομέ, έρχεται μέσα από την κριτική του πατριαρχικού δυτικού πολιτισμού, όπως τον αποδίδει ο Μαξ Βέρνερ. Η γυναίκα στην πατριαρχία λοιπόν είναι ταυτισμένη με τη φύση, την αναπαραγωγή, το πρωτόγονο ένστικτο. Εχει αποκλειστεί σχεδόν από κάθε συμμετοχή στη δημιουργία πολιτισμού. Ωστόσο αυτή η καθήλωση δεν είναι κατ΄ανάγκη αποτρεπτική για τη Σαλομέ. Η πρόοδος του ανδρικού πολιτισμού, δημιουργεί και αρνητικές συνέπειες. Πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων που υπερίπταται των πραγμάτων. Βρίσκεται μέσα στη ζωή, αλλά παράλληλα απομακρύνεται από αυτήν δημιουργώντας συμπλέγματα αποξένωσης. Ως αντίδοτο προτείνεται η ισοδύναμη συμμετοχή του γυναικείου στοιχείου, που κατά τη Σαλομέ συνδέεται με τη φύση και τη ζωή, στο πολιτισμικό γίγνεσθαι. Η «Φένιτσκα» εσωκλείει μια πλειάδα ζητημάτων που κυριαρχούν πλέον στον δημόσιο διάλογο. Σε αδρές γραμμές, η Σαλομέ βαπτίζει τη γυναίκα στη διεκδίκηση της υπόστασής της, χωρίς να αποκλείει κανέναν από το διάλογο.

Λου Αντρέας Σαλομέ
«Φένιτσκα»
Επιμέλεια μετάφρασης Αναστασία Αντωνοπούλου
Εκδ. Σοκόλη
Σελ. 160
Τιμή 10 ευρώ