Η νέα απάντηση {LF}για την κριτική {LF}του Αρισταίνετου

Απάντησα στη βιβλιοκρισία του κ. Πασχάλη για τον Αρισταίνετο με νηφάλια επιχειρηματολογία και ευπρέπεια. Εισέπραξα διαστρέβλωση, κακοπιστία και ειρωνεία.

Παράδειγμα πρώτο: Ο κ. Πασχάλης συνοψίζει τα σημεία της πρώτης κριτικής του και κλείνει την εισαγωγική του παράγραφο ως εξής: «Η παραπάνω κριτική συνοδεύτηκε παντού από πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα, την εγκυρότητα των οποίων ο Β. δεν αμφισβήτησε στην απάντησή του (“Βιβλιοδρόμιο” 01-08-20) και συνεπώς απεδέχθη». Αλλά αφού τα απεδέχθην, τότε γιατί επανέρχεται; Εξ όνυχος μόνον: Με είχε επικρίνει ότι παρέλαβα την ιδέα του αποκλεισμού της ομοφυλοφιλίας στον Αρισταίνετο από τον G. Arnott, ο οποίος κατά την άποψη του κ. Πασχάλη την εντόπισε πρώτος. Του απάντησα ότι κάνει λάθος και του συνέστησα να διαβάσει ενδεικτικά τον Lesky (1951, 30), ο οποίος ήδη 31 χρόνια πριν από τον Arnott σχολιάζει το ζήτημα. Τούτο κατά την αντιληπτική πρόσληψη του κ. Πασχάλη σημαίνει ότι εγώ δεν αμφισβητώ τη θέση του και «συνεπώς απεδέχθην» την κριτική του. Από την πρώτη παράγραφο του κειμένου του καταλαβαίνει κανείς ότι η συνεννόηση με τον κ. Πασχάλη είναι όχι απλώς δυσχερής αλλά αδύνατη. Πετάει τον δηλητηριώδη υπαινιγμό της οικειοποίησης ξένης ερευνητικής δουλειάς, και αν περάσει, πέρασε! Και όταν ο κρινόμενος ανασκευάσει την κατηγορία, ο κ. Πασχάλης θραύει τον κάλαμον και σιωπά!

Παράδειγμα δεύτερο: Η δεύτερη παράγραφός του ξεκινά ως ακολούθως: «Απαντά (ο Β.) με γενικότητες». Στον κ. Πασχάλη απάντησα θέτοντάς του εντελώς συγκεκριμένες ερωτήσεις: Ως φιλόλογος ο κ. Πασχάλης ενδιαφέρεται για κοινά ανθρωπολογικά ριζώματα ή κοινά εκφραστικά μέσα που φανερώνονται λογοτεχνικά κατ’ ανεξάρτητο τρόπο στη διαχρονία της ελληνικής λογοτεχνίας; Ναι ή όχι; Ο καθηγητής Κάππαρης, όταν συνάπτει την Επιστ. 1.19 του Αρισταίνετου για το θέμα της άμβλωσης με τη «Ζωή εν τάφω» του Μυριβήλη (Κεφ. 17) ερείδεται σε «αφελή αντίληψη περί “φυσικής συνέχειας” της ελληνικής λογοτεχνικής σύλληψης»; Αυτά είναι γενικότητες; Γιατί δεν απάντησε; Ο κ. Πασχάλης δεν αμφισβήτησε απλώς την ευστοχία κάποιων παραπομπών μου αλλά συλλήβδην την ιδέα τού να ενσωματώσουμε βιβλικά και νεοελληνικά χωρία στον σχολιασμό αρχαιοελληνικού κειμένου. Υπό το βάρος των παραδειγμάτων που του υπέδειξα έβαλε πολύ νερό στο κρασί του: «απαιτεί τουλάχιστον κεντρική σύλληψη και σχεδιασμό, δηλαδή ερμηνευτικό πλαίσιο», γράφει τώρα. Αυτό όμως δεν μας το είχε πει στην αρχική βιβλιοκρισία του. Τότε ήταν απλώς «αφελής αντίληψη»! Έπρεπε οπωσδήποτε να αποδομήσει αυτή την καινοτομία μου, γιατί δεν υπήρχε στην Drago!

Παράδειγμα τρίτο: Για το βιβλίο της Drago δηλώνω κατ’ αρχήν: «Έχει κάνει πολύ καλή δουλειά». Κατόπιν εξηγώ εν συντομία τις επιφυλάξεις μου και επιλέγω: «Επειδή όμως ένα έργο κρίνεται στο όλον και όχι στα επιμέρους, η εκτίμησή μου για το βιβλίο της είναι πολύ θετική». Ο κ. Πασχάλης αναδιατυπώνει τη γνώμη μου: «βάζει στο στόχαστρο την εξαίρετη Ιταλίδα ερευνήτρια Α.Τ. Drago». Ο κ. Πασχάλης ήταν επί χρόνια πανεπιστημιακός δάσκαλος, διαμόρφωνε συνειδήσεις. Κατ’ αυτόν τον τρόπο μετέφερε τις απόψεις άλλων φιλολόγων στα μαθήματά του;

Παράδειγμα τέταρτο: σχετικά με την ελκυστικότητα ενός φιλολογικού βιβλίου. Γράφω: «Ήθελα να προσφέρω στο ελληνόγλωσσο κοινό μια ερμηνευτική έκδοση, η οποία θα είναι επιστημονικά επαρκής αλλά και κατά το δυνατόν ελκυστική στον αναγνώστη -ειδικό και λιγότερο ειδικό. Κατά την άποψή μου η ελκυστικότητα ενός βιβλίου κλασικής φιλολογίας είναι προσόν και όχι μομφή. Δεν είμαι λάτρης των βαρέων φιλολογικών βιβλίων που “δεν διαβάζονται”». Ο κ. Πασχάλης διαστρέφει: «… -κατά δήλωση του ιδίου- υπηρετεί “την ελκυστικότητα”». Και παρακάτω: «…”βαριά φιλολογία”, την οποία ο Β. δηλώνει ότι απεχθάνεται». Προς τι αυτές οι ασκήσεις λεκτικής ταχυδακτυλουργίας; Εάν ο κ. Πασχάλης ήταν ενδόμυχα βέβαιος για την αλήθεια της κριτικής του, δεν θα διαστρέβλωνε.

Σε αυτό το πλαίσιο είναι αδύνατον να συνομιλήσεις μαζί του. Η κρίση του είναι προειλημμένη. Και για να την αποδείξει θέλει ψυχαναγκαστικά να συγκρίνει το βιβλίο μου με εκείνο της Drago. Το επόμενο βιβλίο για τον Αρισταίνετο μετά την Drago ήταν το πολύ πιο μινιμαλιστικό των Bing/Höschele (2014). Η Drago έκρινε το βιβλίο αυτό στο BMCR (φανταστείτε στη θέση της τον κ. Πασχάλη!) και βεβαίως δεν το κατηγορεί ότι «θυσιάζει ένα θησαυρό από πληροφορίες» και ότι δεν κάνει αρχαιολογία του κάθε σχολίου ως τον 16ο αιώνα· σέβεται τη στόχευση των δύο συγγραφέων και το επαινεί. Παρεμπιπτόντως ας μελετήσει προσεκτικά αυτή την κριτική της αγαπημένης του Drago ο κ. Πασχάλης για να μάθει πώς δομείται μια βιβλιοκρισία!

Κάθε σχολιασμένη έκδοση έχει την αυτονομία στόχων της. Το 1991 ο Jean Bollack δημοσίευσε ένα θηριώδες, εξαντλητικό υπόμνημα στον Οιδίποδα Τύραννο σε 4 τόμους (πάνω από 1.300 σελίδες) στα γαλλικά. Θα έπρεπε όλα τα επόμενα υπομνήματα να ετεροκαθορίζονται και να έχουν ως μέτρο συγκρίσεως τον Bollack; Ας δει κανείς π.χ. του Finglass (2018). Δεν αισθάνθηκε καμία ανάγκη να συγκριθεί με τον Bollack.

Το τέχνασμα του κ. Πασχάλη είναι ολοφάνερο. Ενώ εγώ είχα καθορίσει ένα συγκεκριμένο ύψος στο έργο μου (έκταση, διεξοδικότητα), αυτός ανεβάζει τόσο ψηλά τον πήχη ώστε να είναι βέβαιος ότι το βιβλίο μου θα περάσει από κάτω. Είναι ειρωνικό όμως ο κλασικός φιλόλογος που απαιτεί από τους άλλους τόσο εύκολα «κεντρική σύλληψη και σχεδιασμό», «ερμηνευτικό πλαίσιο», «”τεχνική” φιλολογική παιδεία (ρητορική, υφολογική, ρυθμική)», «βαριά φιλολογία», την οποία -εικάζω- εκείνος λατρεύει, να μη μας δίνει τη χαρά να τα βλέπουμε συχνά στο δικό του έργο.