Για μια εγκόσμια πίστη

Σπάνια τα φιλοσοφικά δοκίμια προκαλούν μια ευρύτερη συζήτηση, ιδίως από τη στιγμή που φαντάζουν δύσβατα για τον αναγνώστη που δεν έχει εξειδικευμένες γνώσεις. Ομως υπάρχουν και οι εξαιρέσεις, όπως αυτή του πρόσφατου βιβλίου του Μάρτιν Χέγκλουντ με τίτλο: «This Life. Secular Faith and Spiritual Freedom» («Αυτή η ζωή. Εγκόσμια πίστη και πνευματική ελευθερία»).

Ισως η αιτία που το βιβλίο αυτό έχει προκαλέσει τόσο μεγάλη συζήτηση να βρίσκεται στην τόλμη του βασικού επιχειρήματος που προτείνει ο Χέγκλουντ και το οποίο θα μπορούσε να περιγραφεί ως το παράδοξο της επιμονής σε μια άθεη εκδοχή πίστης, που θεμελιώνεται σε ένα αίτημα δημοκρατικού σοσιαλισμού.

Αφετηρία του Χέγκλουντ είναι η παραδοχή της περατότητας της ανθρώπινης ζωής ως της βάσης για μια εγκόσμια πίστη. Σε αντίθεση με τις περισσότερες εκδοχές θρησκευτικής πίστης, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στηρίζονται σε ένα σχήμα που θεωρεί τη βιολογική υπόσταση και το βίωμα της ανθρώπινης ζωής ως υποδεέστερη εκδοχή μιας άλλης ανώτερης μορφής πνευματικής ζωής, ο Χέγκλουντ προτείνει να αντιστρέψουμε τους όρους: όσο και εάν μας θλίβει και μας τρομάζει η βεβαιότητα του θανάτου, τόσο του δικού μας όσο και των ανθρώπων που αγαπάμε, είναι η περατότητα της ανθρώπινης ύπαρξης που επιτρέπει να προσανατολίσουμε τη ζωή μας, να εμπνευστούμε από αξίες και ιδανικά και τελικά να δώσουμε νόημα στην ύπαρξή μας. Αυτό ορίζει τη δυνατότητα μιας άλλης εκδοχής πίστης, την οποία ορίζει ως εγκόσμια πίστη.

Η ΠΕΥΜΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Σε αυτή τη βάση, ο Χέγκλουντ αναδιατυπώνει και την έννοια της πνευματικής ελευθερίας, υποστηρίζοντας ότι αυτή δεν μπορεί να οριστεί με όρους απουσίας καθορισμού, αλλά το ακριβώς αντίθετο. Η πνευματική ελευθερία ξεκινά από την παραδοχή της περατότητας της ύπαρξης και των περιορισμών που μας ασκούνται και εκφράζεται ως κατεξοχήν η δυνατότητα που έχουμε να επιλέξουμε τι θα κάνουμε με την περατή ύπαρξή μας και με βάση ποιες αξίες να κινηθούμε.

Η θεώρηση της περατότητας της ανθρώπινης ύπαρξης ως αφετηρίας μιας άθεης και εγκόσμιας ηθικής δεν είναι καινούργια. Ομως, ο τρόπος που ο Χέγκλουντ τα συνδέει όλα αυτά με τη σκέψη του Μαρξ είναι πρωτότυπος. Η εγκόσμια πίστη όπως και η πνευματική ελευθερία απαιτούν μια δυνατότητα να μπορούμε να κάνουμε επιλογές με τον περατό χρόνο της εύθραυστης ύπαρξής μας. Κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει μέσα σε ένα καθεστώς ατέρμονης συσσώρευσης πλούτου, που είναι ταυτόχρονα ένα καθεστώς συνεχούς αξιοποίησης ενός αυξανόμενου χρόνου εργασίας. Αντίθετα, μια συνθήκη δημοκρατικού σοσιαλισμού απελευθερώνει τον κοινωνικά διαθέσιμο χρόνο, ώστε να μπορέσουμε να ζήσουμε τις εύθραυστες και περατές ζωές μας όπως θα θέλαμε.

Εάν κάτι καθιστά ενδιαφέρον το επιχείρημα του Χέγκλουντ, δεν είναι τόσο η προσπάθεια μιας ηθικής θεμελίωσης του προτάγματος ενός δημοκρατικού σοσιαλισμού, κάτι που έχει δοκιμαστεί αρκετές φορές στο παρελθόν, όπως και έχει απορριφθεί πολλές φορές από όσους επιμένουν να δίνουν ένα ισχυρό «επιστημονικά αντικειμενικό» υπόβαθρο στην ιστορική αισιοδοξία τους. Κυρίως είναι ο τρόπος που δοκιμάζει να ανασημασιοδοτήσει την έννοια της πίστης.

Η παραδοσιακή αντιμετώπιση της πίστης στηρίζεται ακριβώς σε μια προσπάθεια αποφυγής ή υπέρβασης της ανθρώπινης περατότητας μέσα από την πίστη σε μια ανώτερη οντότητα ή την προσδοκία κάποιου είδους μετά θάνατον ζωής. Αντίθετα, η ριζική αθεΐα αντιμετωπίστηκε ως να έχει αναπόφευκτο τίμημα τη διαρκή υπαρξιακή αγωνία που μπορεί να λειτουργήσει και ως αφετηρία για μια μηδενιστική άρνηση κάθε εκδοχής ηθικότητας και αξιακής στράτευσης. Είναι η έμμεση ή άμεση παραδοχή ότι μια ζωή χωρίς πίστη οδηγεί σε μια ανομική ύπαρξη και πρακτική που αποδιαρθρώνει την κοινωνική συνοχή.

Ομως, υπάρχει και η δυνατότητα να δούμε αυτό το είδος ολόπλευρου αξιακού και υπαρξιακού προσανατολισμού, που συνήθως ταυτίζουμε με την έννοια της πίστης, χωρίς θρησκευτική αναφορά, αλλά και χωρίς την επίκληση κάποιας μεγάλης ιστορικής νομοτέλειας. Δηλαδή, ως επιλογή ανθρώπων που έχουν πλήρη επίγνωση της περατότητάς τους και του αστάθμητου της ύπαρξης αλλά και που ταυτόχρονα αναγνωρίζουν ότι αυτή είναι ακριβώς που τους ωθεί στο να διεκδικήσουν και να διαμορφώσουν με την πρακτική τους έναν καλύτερο κόσμο. Οχι ως απλή λογοδοσία έναντι του Συμβολικού Νόμου και του μεγάλου Αλλου, για να θυμηθούμε τον Λακάν, αλλά ως αγωνιστική και διαλογική ευθύνη έναντι όλων των πολλών άλλων, με τους οποίους συναναστρεφόμαστε και μοιραζόμαστε όχι μόνο τον πλανήτη αλλά και το αίτημα μιας ζωής αξιοβίωτης, θεσμούς και μορφές της οποίας μπορούμε όντως να διαμορφώσουμε.

Το παράδειγμα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ

Ως παράδειγμα μιας τέτοιας στάσης ο Χέγκλουντ διαλέγει τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ο λόγος είναι ότι ο τελευταίος, όσο περνούσε ο καιρός, επέλεγε μια όλο και πιο ριζοσπαστική πολιτική τοποθέτηση, που έθετε στο επίκεντρο το κοινωνικό ζήτημα, τη φτώχεια και την εξαθλίωση, διατυπώνοντας προτάσεις και θέσεις που αναλογούσαν ουσιαστικά σε ένα αίτημα δημοκρατικού σοσιαλισμού, σε μια διαδρομή που διακόπηκε βίαια από τη δολοφονία του το 1968.