Ο μεγάλος χαμένος

Ολα στη ζωή είναι θέμα ερμηνείας. Το ίδιο ισχύει και για τα συμπεράσματα της έκτακτης ευρωπαϊκής συνόδου που ολοκληρώθηκε τα χαράματα της Τρίτης, έπειτα από 90 και πλέον ώρες διαβουλεύσεων. Τουλάχιστον ως προς το ακόλουθο χωρίο: «Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει τη σημασία της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ενωσης. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει τη σημασία του σεβασμού του κράτους δικαίου. Με βάση αυτό το πλαίσιο, θα θεσπιστεί ένα καθεστώς αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού και του Next Generation EU. Εν προκειμένω, η Επιτροπή θα προτείνει μέτρα σε περίπτωση παραβάσεων προς έγκριση από το Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα επανέρχεται ταχέως στο θέμα».

Είναι τόσο αινιγματική και διφορούμενη η γλώσσα που επιλέχθηκε (όχι τυχαία), ώστε αρκετοί παρατηρητές θεωρούν πως το κράτος δικαίου ήταν ο μεγάλος χαμένος της συνόδου, το μελανό σημείο της ιστορικής, πράγματι, συμφωνίας για το σχέδιο ανάκαμψης και τον πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ. Δύσκολα μπορεί να τους ψέξει κανείς δεδομένων των δηλώσεων που έκαναν οι ηγέτες της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, των δύο ευρωπαϊκών κρατών για τα οποία (έπρεπε κανονικά να) χτυπάει η καμπάνα: «Πριν από τις διαπραγματεύσεις ή και στη διάρκειά τους, υπήρξαν κάποιες απόπειρες να… δεν μπορώ να πω εξευτελίσουν αλλά τουλάχιστον να μας εκπαιδεύσουν όσον αφορά στο κράτος δικαίου. Δεν καταφέραμε απλώς να λάβουμε ένα μεγάλο χρηματικό πακέτο αλλά υπερασπιστήκαμε και την υπερηφάνεια των εθνών μας», θριαμβολόγησε ο ούγγρος πρωθυπουργός, Βίκτορ Ορμπαν. «Δεν υπάρχει σύνδεση» με το κράτος δικαίου στα συμπεράσματα του Συμβουλίου, σιγοντάρισε ο πολωνός πρωθυπουργός, Ματέους Μοραβιέφσκι. «Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρώπης, ο προϋπολογισμός συνδέεται (…) με τον σεβασμό του κράτους δικαίου για την παροχή της χρηματοδότησης», διακήρυξε, στον αντίποδα, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Σαρλ Μισέλ. Ποια από τις δύο αυτές αλήθειες ισχύει;

Ας επιχειρήσουμε να απλοποιήσουμε την εικόνα. Ουγγαρία και Πολωνία έχουν βγει από καιρό εκτός τροχιάς του κράτους δικαίου. Η Κομισιόν έχει ενεργοποιήσει σε βάρος τους τη διαδικασία του Άρθρου 7 (από τον Δεκέμβριο του 2017 όσον αφορά στην Πολωνία, από τον Σεπτέμβριο του 2018 όσον αφορά στην Ουγγαρία), που μπορεί να καταλήξει σε κυρώσεις, προϋποθέτει ωστόσο ομοφωνία. Ομοφωνία ούτε υπάρχει ούτε θα υπάρξει, και στο μεταξύ Βουδαπέστη και Βαρσοβία εξακολουθούν να απολαμβάνουν τα ευρωπαϊκά κονδύλια. Η Επιτροπή είχε λοιπόν εισηγηθεί από το 2018 τη θεσμοθέτηση ενός δεσμευτικού μηχανισμού, που θα ενεργοποιούνταν με αντίστροφη ειδική πλειοψηφία: για να αποφύγει ένα κράτος που αποδεδειγμένα δεν τηρεί τους κανόνες του κράτους δικαίου τις κυρώσεις, θα έπρεπε να βρει το ίδιο αρκετά κράτη μέλη (το 55% των κρατών μελών, που να αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον το 65% του ευρωπαϊκού πληθυσμού) ώστε να τις εμποδίσουν.

Πολλές ευρωπαϊκές χώρες συμφωνούν με την ιδέα της εξάρτησης των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων από τον σεβασμό του κράτους δικαίου

Εξού και η συμπερίληψη του προτεινόμενου δεσμευτικού μηχανισμού στα αρχικά προσχέδια των συμπερασμάτων της συνόδου. Κατόπιν όμως πήρε το πάνω χέρι η ρεαλπολιτίκ. Είναι πράγματι η πρώτη φορά που γίνεται μία, έστω και αόριστη, σύνδεση. Και θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει κανείς πως η «ειδική πλειοψηφία» που απαιτείται στο Συμβούλιο είναι σαφώς καλύτερη από την ομοφωνία που επιβάλλει το Αρθρο 7. Οσο φωνάζει «νίκη» ο Ορμπαν, όμως, το κράτος δικαίου πενθεί. Και αυτό δεν είναι θέμα ερμηνείας.