«Οι φίλοι μου έφεραν τον Τραμπ και το Brexit»

Η Αν Απλμπαουμ μπορεί να κοιτάξει τα συντρίμμια της δημοκρατικής πολιτικής και να τα καταλάβει με μια πληρότητα που λίγοι σύγχρονοι συγγραφείς μπορούν να διεκδικήσουν. Οταν ρωτάει ποιος έστειλε τη Βρετανία στην ατελείωτη κρίση του Brexit ή επέβαλε την κυβέρνηση Τραμπ στην Αμερική ή μετέτρεψε την Πολωνία και την Ουγγαρία σε μονοκομματικά κράτη, δεν χρειάζεται να ψάξει αποκόμματα του Τύπου. Οι φίλοι της το έκαναν, απαντά. Ή, μάλλον, οι πρώην φίλοι της. Γιατί δεν ντρέπονται μόνο αυτοί που κάποτε τη γνώριζαν, τα συναισθήματα είναι αμοιβαία.

Το τελευταίο βιβλίο της Απλμπαουμ, «Το λυκόφως της δημοκρατίας: η αποτυχία της πολιτικής και ο χωρισμός των φίλων», ξεκινά με μια σκηνή που θα ζήλευε μυθιστοριογράφος. Στις 31 Δεκεμβρίου του 1999, η Απλμπαουμ και ο σύζυγός της Ράντοσλαβ Σικόρσκι, υπουργός στην τότε κεντροδεξιά κυβέρνηση της Πολωνίας, έκαναν ένα πάρτι. Μια γιορτή για την υποδοχή της νέας χιλιετίας και τα καλορίζικα ενός αρχοντικού στη Δυτική Πολωνία που είχαν βοηθήσει να ανοικοδομηθεί μέσα από τα ερείπια. Η παρέα των Πολωνών, Βρετανών, Αμερικανών και Ρώσων μπορούσε να ισχυριστεί πως είχε ανοικοδομήσει έναν κατεστραμμένο κόσμο. Αντίθετα με το μεγαλύτερο κομμάτι της Αριστεράς της εποχής, είχαν ορθώσει το ανάστημά τους εναντίον της σοβιετικής αυτοκρατορίας και παίξει ρόλο στην πτώση μιας βάναυσης και αποπνικτικής τυραννίας. Είχαν στηρίξει τις ελεύθερες αγορές, τις ελεύθερες εκλογές, το κράτος δικαίου και τη συνένωση των δημοκρατιών στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ γιατί οι σκοποί αυτοί ήταν – αναμφισβήτητα – ο καλύτερος τρόπος για τα έθνη να βοηθήσουν τους πολίτες τους να διάγουν καλύτερες ζωές, έχοντας απέναντι τη ρωσική και κινεζική ισχύ, τον ισλαμισμό και την κλιματική αλλαγή. Ηταν νέοι και χαρούμενοι. Οι νικητές της Ιστορίας.

Η Απλμπαουμ βρισκόταν στο κέντρο των αλληλεπικαλυπτόμενων κύκλων καλεσμένων. Για τους Αμερικανούς, ήταν ένα παιδί του ρεπουμπλικανικού κατεστημένου. Ο πατέρας της ήταν δικηγόρος στην Ουάσιγκτον και η ίδια είχε σπουδάσει στο Γέιλ και στην Οξφόρδη. Τώρα, οι Ρεπουμπλικανοί φίλοι της είναι μοιρασμένοι ανάμεσα σε μια ηθική μειοψηφία, που γνωρίζει πως μια ήττα του Τραμπ είναι ο μόνος τρόπος να σωθεί το αμερικανικό Σύνταγμα, και στους υπόλοιπους, που έχουν «συνεργαστεί», αυτή τη λέξη χρησιμοποιεί, όπως ακριβώς συνεργάστηκαν και οι Ανατολικοευρωπαίοι που μελέτησε ως ιστορικός με τις σοβιετικές δυνάμεις εισβολής μετά το 1945.

Ακόμα και όταν η Απλμπαουμ ήταν μικρή, ήταν διακριτά τα σημάδια του φιλομαθούς πνεύματος που την έκαναν μια τόσο σπουδαία ιστορικό. Πήγε να εργαστεί ως freelance δημοσιογράφος στην Ανατολική Ευρώπη όταν ήταν ακόμα υπό σοβιετική κατοχή. Κατόπιν εντάχθηκε στο δυναμικό του «Economist», το βρήκε όμως πολύ ανιαρό και μετακινήθηκε, στις αρχές του 1990, στο «Spectator». Το ερασιτεχνικό στυλ του αγγλικού συντηρητισμού τη γοήτευσε. Πώς ήταν τότε η ζωή στην Αγγλία, τη ρώτησα από το τηλέφωνο στο σπίτι της στην Πολωνία, εν μέσω lockdown. «Είχε πλάκα», απάντησε. Δεν έχει πλάκα σήμερα.

Ο σύζυγός της γνώριζε τον Μπόρις Τζόνσον. Ηταν και οι δύο μέλη της λέσχης Bullingdon της Οξφόρδης. Η ίδια θεώρησε πως ήταν τόσο φιλελεύθερος διεθνιστής όσο και ο Σικόρσκι. Οταν το ζευγάρι συνάντησε τον Τζόνσον για φαγητό το 2014, εκείνη σημείωσε την οκνηρία του και τον «αδηφάγο ναρκισσισμό» του, καθώς και το αναμφίβολο χάρισμα που έμελλε να γοητεύσει και μετά να καταστρέψει τη χώρα του. Εκείνη την εποχή, ο Τζόνσον έδειχνε φιλικός. Ανησυχούσε για τις προκλήσεις που αντιμετώπιζε παγκοσμίως η δημοκρατία, τους είπε, και ήθελε να υπερασπιστεί «την κουλτούρα της ελευθερίας, της δεκτικότητας και της ανεκτικότητας». Τον ρώτησαν για την Ευρώπη. «Κανένας σοβαρός άνθρωπος δεν θέλει να εγκαταλείψει την ΕΕ», τους απάντησε.

«Κάθε κοινωνία μπορεί να στραφεί εναντίον της δημοκρατίας»

Η Αν Απλμπαουμ έχει από καιρό εγκαταλείψει τη Δεξιά. Σταμάτησε να ψηφίζει Συντηρητικούς στη Βρετανία το 2015 και Ρεπουμπλικανούς στις ΗΠΑ το 2008. Μπορεί όμως να παρουσιάσει πειστικά επιχειρήματα πως ήταν η Δεξιά εκείνη που την πρόδωσε, όχι το αντίστροφο. Γνωρίζει το προσωπικό πίσω από το πολιτικό. Καταλαβαίνει πως η εθνικιστική αντεπανάσταση δεν ήρθε από το πουθενά. Πολιτικοί διψασμένοι για αξιώματα, πλουτοκράτες που ήθελαν να υπακούει ο κόσμος στις εντολές τους, δημοσιογράφοι δευτέρας διαλογής που οσμίστηκαν μια ευκαιρία αναγνώρισης έπειτα από χρόνια αφάνειας, λαοπλάνοι του Twitter και ψευδολόγοι που αντλούν μια σαδιστική ικανοποίηση από τον εξευτελισμό των αντιπάλων τους προώθησαν σκοπούς που θα τους ικανοποιούσαν.
Πολλοί από τους πολωνούς φίλους της που βρίσκονταν σε εκείνο το ρεβεγιόν το 1999 ενστερνίστηκαν κατόπιν τις θεωρίες συνωμοσίας που τους επέτρεψαν να αποκτήσουν πρόσβαση στους κυβερνητικούς κύκλους του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) και στις θέσεις του δημόσιου τομέα που αυτοί ήλεγχαν. Οπως σημειώνει η Απλμπαουμ, «κάποιες φορές το θέμα δεν είναι να κάνεις τον κόσμο να πιστέψει ένα ψέμα, αλλά και να φοβηθεί τον ψεύτη».
«Δεδομένων των σωστών συνθηκών», προσθέτει, «κάθε κοινωνία μπορεί να στραφεί εναντίον της δημοκρατίας» – αρκεί να βρεθεί, ή να εφευρεθεί, ο κατάλληλος δαιμονικός εχθρός. Ο λόγος που η Αν Απλμπαουμ μπορεί να ρίξει το φως ενός κεριού στο σκοτάδι της λαϊκιστικής Δεξιάς είναι επειδή, ακριβώς, έμεινε στη Δεξιά για τόσο καιρό. Δεν ξέρει αν μπορεί να ηττηθεί. Είναι δημοσιογράφος, όχι μάντισσα. Η γραφή της προσφέρει όμως το καλύτερο οπλοστάσιο για την αντιμετώπισή της.