Πριν από πενήντα χρόνια

Γεμάτο καλοκαίρι πια και επειδή όσο περνάνε τα χρόνια ζει κανείς περισσότερο με τις αναμνήσεις, χώρια που πρόκειται για μια εποχή που κατά έναν παράδοξο τρόπο τις κάνει, όποιες και αν είναι αυτές, ακόμη πιο καταιγιστικές και επειδή όσα σκεφτόμαστε να γράψουμε υποψιαζόμαστε, ή μάλλον ξέρουμε πολύ καλά, πως αφορούν πολλούς, ας ξεκινήσουμε. Την ευκαιρία μας τη δίνει η έκδοση – επανέκδοση πιο σωστά  – ενός βιβλίου που ακριβώς μισό αιώνα τώρα στοιχειώνει την αναγνωστική συνείδηση των πιο ανήσυχων βιβλιόφιλων του τόπου αυτού. Πρόκειται για το δοκιμιακό βιβλίο του Αγγελου Τερζάκη «Αφιέρωμα στην τραγική μούσα», που, όπως μας πληροφορεί στο εξαίρετο επίμετρό του ο ποιητής, δοκιμιογράφος και μεταφραστής Δημήτρης Αγγελής, «πρόκειται για ένα έργο που είχε απασχολήσει τον Τερζάκη όσο ένα έργο ζωής, αλλά δεν θα ολοκληρωνόταν ποτέ αν δεν του το παράγγελνε ο Κώστας Ε. Τσιρόπουλος πιέζοντάς τον να συγκεντρώσει το υλικό από τα μαθήματα δραματολογίας του στο Εθνικό Θέατρο. Πρόκειται για ένα βιβλίο-σταθμό για τις θεατρικές σπουδές στην Ελλάδα, δεδομένου ότι έως τότε ήταν λιγοστά τα κείμενα που ασχολούνταν συνολικά με την ουσία της έννοιας του τραγικού».

Ωστόσο, περισσότερο από τη διαχείριση της έννοιας του τραγικού από τον Τερζάκη, πρόθεσή μας είναι να θυμηθούμε μερικές παράπλευρες συνιστώσες μιας εποχής ιδιαίτερα κρίσιμης για την ελληνική κοινωνία, αν λάβουμε υπόψη μας πως το 1970 δεν ήμασταν ακόμη παρά στο μισό της χρονικής διάρκειας που θα κόστιζε η δικτατορία στην Ελλάδα. Η συνολικότερη κατάσταση στα πνευματικά πράγματα χαρακτηρίζεται από την απόφαση μιας πλειάδας ποιητών και συγγραφέων (με επικεφαλής τον Στρατή Τσίρκα, τον Ρόδη Ρούφο, τον Τάκη Σινόπουλο, τον Θ.Δ. Φραγκόπουλο κ.ά.) ως μια πράξη αντίστασης να υπάρξει από πλευράς τους μια απόλυτη εκδοτική σιωπή. Πήρε μάλιστα τόση έκταση η στάση αυτή, ώστε τον πρώτο μεταπολιτευτικό καιρό ο Τάκης Σινόπουλος, σε συνέντευξή του, διατεινόταν πως από δω και μπρος ένα «αυλάκι» θα χώριζε για πάντα τους ποιητές και τους συγγραφείς που σιώπησαν στο διάστημα της κατασταλτικής λογοκρισίας και τους ποιητές και τους συγγραφείς που δημοσίευσαν τα βιβλία τους σαν να μη συνέβαινε τίποτε.

Βέβαια δεν θα ήταν δυνατό να ψέξει κανείς τον Τερζάκη ότι με το «Αφιέρωμα στην τραγική μούσα» έσπαζε το εμπάργκο σιωπής, τόσο περισσότερο που η αντιστασιακή του στάση έλαμπε με τη δισεβδομαδιαία συνεργασία του στο «Βήμα» που την υπέγραφε ως «Ερανιστής». Ακριβώς γιατί δεν ήταν δυνατόν να μιλάει απευθείας για τις οικείες εθνικές μας συμφορές, επέλεγε περιστατικά εξίσου ακυρωτικά για την έννοια της ελευθερίας που σημειώνονταν στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο ή και στην πέρα του Ατλαντικού αμερικανική δημοκρατία και ανέπτυσσε μια συλλογιστική ευρύτατα υπονομευτική κάθε δικτατορικού πνεύματος.

Μπορεί όλα αυτά σήμερα για τους πολύ νέους ανθρώπους να έχουν έναν χαρακτήρα υπερβολής. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι μια από τις μεγαλύτερες αδικίες που προϋποθέτει το πέρασμα του χρόνου είναι ότι τεράστιας ηθικής εμβέλειας ζητήματα, έτσι κι εξαλειφθούν οι συνθήκες που τα εξέτρεψαν, ηχούν ως μικροσκοπικά ή και ασήμαντα.