Σιγή Ερντογάν {LF}στην οργή της Μόσχας για την Αγία Σοφία

Εντός της ημέρας θα ανακοινώσει πιθανότατα το τουρκικό Συμβούλιο της Επικρατείας την απόφασή του σχετικά με το καθεστώς της Αγίας Σοφίας· και αν εμπιστευτούμε τους δύο τούρκους αξιωματούχους που έκαναν χθες τη σχετική πρόβλεψη στο πρακτορείο Reuters, το δικαστήριο θα αποφανθεί πως το διάταγμα του 1934 με το οποίο μετατράπηκε ο ναός του 6ου αιώνα σε μουσείο ήταν παράνομο – ανοίγοντας έτσι τον δρόμο ώστε να

(ξανα)λειτουργήσει η Αγία Σοφία ως μουσουλμανικό τέμενος. Να ήταν άραγε αυτές οι δηλώσεις ακόμη ένα μέσο πίεσης προς το τουρκικό ΣτΕ, όπως και η επιμονή με την οποία δηλώνουν μέρες τώρα τα φιλοκυβερνητικά Μέσα πως η απόφαση είναι ήδη ειλημμένη και ομόφωνη; Το βέβαιο είναι πως τα σχέδια του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχουν προκαλέσει πολλές διεθνείς αντιδράσεις, από την Αθήνα μέχρι τις Βρυξέλλες και από το Παρίσι μέχρι την Ουάσιγκτον. Στις περισσότερες παρεμβάσεις υπέρ της διατήρησης του μουσειακού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας, ο τούρκος πρόεδρος έχει απαντήσει με θυμό ή υπεροψία, με σχόλια του τύπου «δεν χρειαζόμαστε συμβουλές ή εκκλήσεις από ξένους». Την οργή που νιώθει και έχει εκφράσει επανειλημμένως η Μόσχα, όμως, η Αγκυρα την έχει αφήσει πολύ προσεκτικά ασχολίαστη.

Την πρώτη φορά που η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τέμενος, μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1453, οι κυβερνήτες της Μόσχας θεώρησαν όπως επισημαίνουν οι Financial Times ότι το τέλος του ορθόδοξου καθεδρικού ναού άνοιγε τον δρόμο ώστε να γίνει η ρωσική πρωτεύουσα το κατ’ εξοχήν κέντρο του χριστιανικού κόσμου. Περισσότερους από πέντε αιώνες αργότερα, ωστόσο, η στήριξη που προσφέρει ο Ερντογάν στην (μακροχρόνια) εκστρατεία εθνικιστικών και υπερσυντηρητικών κύκλων να μετατραπεί ξανά η Αγία Σοφία, που έχει περιληφθεί από το 1985 στα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, σε τέμενος άνοιξε ένα ακόμα ρήγμα σε μία γεωπολιτική σχέση που έχει ενισχυθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, παραμένει ωστόσο εύθραυστη, ιδιαίτερα αυτό το διάστημα, με πολλά σημεία τριβής.

Ρώσοι αξιωματούχοι έχουν περιγράψει την πρόταση εγκατάλειψης του μουσειακού καθεστώτος της Αγίας Σοφίας ως «μία απαράδεκτη παραβίαση της θρησκευτικής ελευθερίας». Εκπρόσωπος του Βλαντίμιρ Πούτιν κάλεσε τον Ερντογάν να λάβει υπόψη του την «πολύ βαθιά, ιερή πνευματική αξία» της Αγίας Σοφίας για τους Ρώσους. Ρώσοι θρησκευτικοί ηγέτες προειδοποιούν πως μία μετατροπή του μουσείου σε τέμενος θα σήμαινε «μία επιστροφή στον Μεσαίωνα». «Μία απειλή κατά της Αγίας Σοφίας είναι μια απειλή… στην πνευματικότητα και την ιστορία μας. Αυτό που θα μπορούσε να συμβεί στην Αγία Σοφία θα προκαλέσει μεγάλο πόνο στον ρωσικό λαό», δήλωσε ο πατριάρχης Κύριλλος, ο επικεφαλής της ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. «Καλούμε τους συναδέλφους μας, τους βουλευτές της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας να… επιδείξουν σύνεση», δήλωσε με ανακοίνωσή της αυτή την εβδομάδα η Δούμα. Περιγράφοντας την Αγία Σοφία ως έναν «μεγάλο χριστιανικό ναό» και «ένα σύμβολο ειρήνης», οι ρώσοι βουλευτές ζήτησαν να γίνει «κάθε τι δυνατό ώστε να αποτραπεί το όποιο κακό μπορεί να γίνει από τη βιαστική αλλαγή του καθεστώτος ενός μουσείου παγκόσμιας σημασίας».

Αυτός ο μονομερής (γιατί η Αγκυρα δεν έχει απαντήσει, εν προκειμένω) πόλεμος λέξεων έρχεται σε μία ευαίσθητη στιγμή για τις ρωσο-τουρκικές σχέσεις. Παρότι Ερντογάν και Πούτιν έχουν σφυρηλατήσει μία στενή προσωπική και πολιτική σχέση τα τελευταία χρόνια, υπάρχουν εντάσεις όσον αφορά στη Συρία και τη Λιβύη, όπου οι δύο χώρες στηρίζουν αντίπαλες πλευρές. Ο Ερντογάν καθυστέρησε φέτος την ενεργοποίηση των S-400, του συστήματος αντιαεροπορικής άμυνας που αγόρασε από τη Ρωσία προς μεγάλη δυσφορία του ΝΑΤΟ, και επιδιώκει να συνάψει με αμερικανούς παραγωγούς συμφωνίες υγροποιημένου φυσικού αερίου που θα μείωναν την εξάρτηση της Τουρκίας από το ρωσικό φυσικό αέριο. Οπως λέει ο Κερίμ Χας, ένας αναλυτής διεθνών σχέσεων με έδρα τη Μόσχα, οι σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ρωσίας: «Υπάρχει μία ιδιαίτερα περίπλοκη ισορροπία στην περιοχή».

Ο Χας δεν θεωρεί πιθανό το να αφήσει η Μόσχα τη διαφωνία για την Αγία Σοφία να μετατραπεί σε σοβαρή κρίση ανάμεσα στις δύο χώρες. «Είναι ένα εσωτερικό ζήτημα για την Τουρκία, η Ρωσία δεν θα διακινδύνευε λοιπόν για χάρη του τις σχέσεις με την Τουρκία όσον αφορά στη Λιβύη, τη Συρία, την ενέργεια και το εμπόριο». Από την άλλη πλευρά, σημειώνει, «σε σύγκριση με πριν από μία δεκαετία, η τουρκική πολιτική ελίτ είναι περισσότερο εξαρτημένη από τη Ρωσία από κάθε έννοια. Η Ρωσία λοιπόν νιώθει πιο ελεύθερη να πει την άποψή της για την Αγία Σοφία αυτή τη στιγμή». Μένει να φανεί τι έχει να πει ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και αν πράγματι σκοπεύει να βάλει το τελειωτικό καρφί στο φέρετρο του κοσμικού συστήματος που θέσπισε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στην Τουρκία, προκειμένου να αποσπάσει την προσοχή των τούρκων πολιτών από την πανδημία και τις οικονομικές της συνέπειες.