Είτε είναι αχρείαστη, είτε επικίνδυνη

Στην πλούσια συζήτηση για τα όρια της ελευθερίας της έκφρασης τα επιχειρήματα σπανίως είναι καθαρά νομικά. Αντιθέτως, εισχωρούν οι ηθικοπολιτικές μας παραστάσεις και θολώνει η διάκριση ανάμεσα στο επιτρεπτό και το παράνομο. Ετσι, η θεωρία και η νομολογία της ελευθερίας της έκφρασης συχνά παρασύρονται στη ρητορική της ηθικής ή της ορθής θέσης, αντί να εστιάσουν στην προσβολή ή τη βλάβη που προκαλεί ο λόγος.

Το παράδειγμα της «πολιτικής ορθότητας» είναι χαρακτηριστικό: με αυτόν τον ευρύτατο όρο αντιλαμβανόμαστε κυρίως τις συμπεριφορές και εκφράσεις που υποτιμούν ή αποκλείουν και εν γένει θίγουν, με έμφαση στα ταυτοτικά τους χαρακτηριστικά, κοινωνικές ομάδες που υφίστανται διακρίσεις. Πρόκειται για μια σειρά από ενεργήματα που κρίνουμε ότι δεν πρέπει να λέγονται γιατί είναι αντικειμενικώς ψευδή ή προσβλητικά και βρίσκονται εκτός του «ορθού λόγου». Η αντικειμενική αξιολόγηση των επίμαχων προτάσεων, που υπερβαίνει το πλαίσιο εκφοράς τους (π.χ. αν πρόκειται για μια πολιτική δήλωση ή ένα έργο τέχνης ή μια αποστροφή λόγου χάρη) αλλά και τον ίδιο τον φορέα τους (εφόσον ο καθένας από μας, ανεξαρτήτως θέσης και ιδιότητας, μπορεί, για οποιονδήποτε λόγο, να εκφραστεί ανάρμοστα), αξιώνει την προστασία των αδυνάτων της δημόσιας σφαίρας. Από την άλλη, όμως, ισοπεδώνει την πραγματολογική σημασία και αξία του λόγου. Δεν μπορεί ο αυστηρός κανόνας του ήθους και της αλήθειας της πολιτικής ορθότητας να ξεχωρίσει «το αστείο» ή τον σαρκασμό ή την καλοπροαίρετη πρόκληση, να ανεχθεί το ζιζάνιο του ανορθολογισμού που δοκιμάζει τις αισθητικές και ηθικές μας αντοχές και υπηρετεί, έστω αντιδραστικά, την κοινότητα του λόγου. Με την επίκληση της ισότητας, η πολιτική ορθότητα εξωραΐζει την αντι-διαλογική φύση της, καθώς επιχειρεί να εξαφανίσει κάθε «ενοχλητική» επιτέλεση και «διαφορά» του λόγου. Είναι δηλαδή ακόμη μια θεωρία κατά της εξουσίασης και της εργαλειοποίησης που κρύβει μοιραία τον δικό της μηχανισμό επιβολής, την αστυνόμευση της αποκλίνουσας άποψης.

Η ελευθερία του λόγου δεν (μπορεί να) είναι απεριόριστη: ακόμα και στις ΗΠΑ της ιερής 1ης τροποποίησης κανείς δεν μπορεί να φωνάξει «φωτιά!» σε γεμάτο θέατρο, μόνο και μόνο για να προκαλέσει τον πανικό. Στην Ευρώπη, το νομικό μας οπλοστάσιο διαθέτει μια σειρά από ισχυρές ρυθμίσεις: την προστασία της αξίας του ανθρώπου, τη συσχέτιση λόγου και πράξης, την αντι-ρατσιστική νομοθεσία. Η ερμηνεία τους από τα δικαστήρια πρέπει να είναι στενή, ώστε να μην ενεργοποιηθεί το «πάγωμα» του λόγου (chilling effect) και να μην εκνομικεύεται η δημόσια σφαίρα. Αυτό, ωστόσο, φαίνεται να πετυχαίνει η πολιτική ορθότητα: ενισχύει τον πατερναλισμό του (κυρίαρχου) ερμηνευτή του λόγου και τη νομική καταστολή, ενώ υπονομεύει, ως κώδικας άμεμπτης διαγωγής, την ελεύθερη, στο πεδίο της κοινωνικής ηθικής, έκφραση και επικοινωνία μας. Με δυο λέξεις, είναι είτε αχρείαστη, είτε επικίνδυνη.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Νομικής ΑΠΘ