Πατάτες: το superfood του Διαφωτισμού

Στην Ελλάδα τη γνώρισαν λίγο μετά την Επανάσταση του 1821. Την εισήγαγε ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας, ο οποίος την είχε δοκιμάσει ταξιδεύοντας στην Ευρώπη κι έκρινε ότι ήταν μια θρεπτική τροφή για τον πεινασμένο τότε λαό του. Και δεν είχε άδικο, αφού ουσιαστικά τους χάρισε μια νέα υπερτροφή. Την πατάτα. Οπως αναφέρει η Ρεμπέκα Ερλ, ιστορικός της Διατροφής στο Πανεπιστήμιο του Γουόργουικ, στο νέο της βιβλίο «Feeding the people», οι πατάτες έγιναν το βασικό συστατικό μιας εξαιρετικής διατροφής για τους ευρωπαίους διανοούμενους του 1700, φτάνοντας να θεωρηθούν το «superfood του Διαφωτισμού», όπως αναφέρεται σε σχετικό άρθρο του περιοδικού «The Critic».

«Οι καθημερινές διατροφικές συνήθεις απέκτησαν μια νέα πολιτική σημασία κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού γιατί οι κρατικοί αξιωματούχοι και οι επιστήμονες, φιλόσοφοι και φιλάνθρωποι, πείστηκαν ότι υπήρχε μια σχέση ανάμεσα στη διατροφή και στις ικανότητες» αναφέρει χαρακτηριστικά η Ερλ. Χάρη στα συστατικά τους και στην ευκολία της παραγωγής τους, άρχισαν να μπαίνουν ολοένα και πιο συχνά στο πιάτο των πολιτών, μέχρι που αγαπήθηκαν σχεδόν από όλους. «Για αρκετά χρόνια οι εφημερίδες δεν έγραφαν για τίποτα άλλο πέρα από τις πατάτες» σημείωνε ο γάλλος ιστορικός Πιερ-Ζαν-Μπαπτίστ Λεγκράντ Ντ’ Οσίο το 1782, ενώ ο Ανταμ Σμιθ, ο οποίος ήταν λάτρης τους, σχολίαζε «οι πιο δυνατοί άνδρες και οι πιο όμορφες γυναίκες» έτρωγαν πατάτες.

Μαζί με την αύξηση της δημοφιλίας της, βέβαια, προέκυψαν και πολιτικοοικονομικά ζητήματα αφού δεν την καλοέβλεπαν όλοι. Για παράδειγμα, ο δύστροπος Γουίλιαμ Κόμπετ, μέλος της Βουλής της εποχής, άρχισε να τη διαβάλλει χαρακτηρίζοντάς την πηγή «νωθρότητας, βρωμιάς, δυστυχίας και δουλείας» κι απειλούσε ότι θα έδιωχνε όποιον εργάτη έπιανε να την τρώει. Για εκείνον ήταν μια εισβολή μοντερνικότητας στον παραδοσιακό αγροτικό τρόπο ζωής που πρέσβευε μια «προλεταριοποίηση και απομόνωση των εργαζομένων» όπως υποστηρίζει η Ερλ. Τα λόγια του, αν και υπερβολικά για την εποχή τους, απέκτησαν νόημα αρκετές δεκαετίες αργότερα με την παγίωση του καπιταλισμού. Η αυτόνομη παραγωγή της πατάτας κάθε οικογένειας ήταν κόντρα στην οικονομική αγορά, η οποία επιζητούσε πλέον συγκεκριμένες μορφές μισθωτής εργασίας και σχέσεις μεταξύ εργοδοτών κι εργατικού δυναμικού. Ετσι, προωθήθηκε σταδιακά η απεξάρτηση από τη μονοκαλλιέργεια της πατάτας. Δεν είναι τυχαίο πως ο Τσαρλς Τρεβελάιαν, υπάλληλος του υπουργείου Οικονομικών της Βρετανίας, χαρακτήρισε τον ιρλανδικό λιμό, που σκότωσε ένα εκατομμύριο ανθρώπους, «μια ένδοξη ευκαιρία» για να απεξαρτηθεί η Ιρλανδία από τις πατάτες και να στραφεί σε μια δίαιτα περισσότερο προσανατολισμένη σε έναν πιο σύγχρονο τρόπο ζωής.

Τη θέση της πατάτας στην καθημερινή διατροφή των πολιτών σταθεροποίησε η παγκοσμιοποίηση. Γιατί, πολύ πριν έρθουν στην Ευρώπη χάρη στους εξερευνητές και απλωθούν σε όλες τις χώρες μέσω του εμπορικού δικτύου, ήταν γνωστές μόνο στις φυλές των Ανδεων. Ταξιδεύοντας μέσω των εμπορικών αποστολών, αυτός ο υδατάνθρακας δεν έθρεψε απλώς τον κόσμο, αλλά έγινε η πηγή σημαντικής δύναμης. Στην Αγγλία του 18ου αιώνα επέτρεψε στους εργάτες να πληρώνουν τους φόρους τους. Στην Ινδία, στις αρχές του 20ού αιώνα, οι εθνικιστές προωθούσαν την πατάτα ως μια τροφή «που δυναμώνει τα ινδικά κορμιά» και, όπως τονίζει η Ερλ, «ένα σύμβολο της βρετανικής υπεροχής έγινε το εργαλείο για να τελειώσει η αποικιακή κατοχή». Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Κινεζικού Λιμού, το κράτος κατάσχεσε τους σπόρους, αλλά όχι τα φυτά, κι άρα οι πατάτες έμειναν στους κατοίκους των χωριών, οι οποίοι συνέχισαν να τις καλλιεργούν και τελικώς υπερείχαν στις αναμετρήσεις με τα μαοϊκά στρατεύματα.

Ο ΚΑΦΕΣ. Αντίστοιχη επιρροή στη διαμόρφωση των σύγχρονων συστημάτων είχε και ο καφές. Οπως είχε πει ο Τόμας Τζέφερσον, «η καλύτερη υπηρεσία που μπορεί να κάνει κάθε χώρα είναι να προσθέσει ένα χρήσιμο φυτό στην κουλτούρα της». Ο Αγκουστίν Σέντγουικ στο βιβλίο του «Coffeeland» υποστηρίζει ότι η αντίληψη των τελευταίων 200 ετών που χώριζε τον κόσμο σε φτωχούς και πλούσιους μετασχηματίστηκε σε εκείνους που πίνουν καφέ και τους άλλους και συγκεντρώνονταν στον βιομηχανοποιημένο Βορρά και στους εργάτες του καφέ στον διαρκώς αναπτυσσόμενο παγκόσμιο Νότο. Για τον ίδιο, ο καφές είναι ένα πολύτιμο εμπόρευμα, το οποίο διακινούν σχεδόν μονοπωλιακά αναπτυσσόμενες χώρες, αλλά έχει γίνει γρανάζι στην μηχανή του καπιταλισμού χάρη στην εξάρτησή τους από αυτόν από εργαζόμενους με έλλειψη ύπνου και αρκετό άγχος στον ανεπτυγμένο κόσμο.