Ποιους στοιχειώνει το φάντασμα του «βρώμικου ’89»

Εχουν περάσει 31 ολόκληρα χρόνια από τότε που η Ολομέλεια της Βουλής αποφάσιζε την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου και πρωτοκλασάτων στελεχών του ΠΑΣΟΚ στο Ειδικό Δικαστήριο για το σκάνδαλο Κοσκωτά. Κι όμως, εδώ και λίγες μέρες το 1989 μοιάζει σαν χθες: το φάντασμά του αναδύεται σιγά-σιγά από τις σκιές, μετά τις αναφορές του Αλέξη Τσίπρα και την απόπειρα εξομοίωσής του με τον ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ. Στοιχειώνει το καλοκαίρι του 2020, το φέρνει στα μέτρα του. Γιατί, όπως κάθε γεγονός που έχει θαφτεί στην πολιτική μνήμη, το ’89 («βρώμικο» ή όχι) συμβολίζει κάτι διαφορετικό για τον κάθε παίκτη της σημερινής πολιτικής σκακιέρας.

Για τον ΣΥΡΙΖΑ το ’89 είναι ένα αφήγημα συσπείρωσης. Τα στελέχη που στηρίζουν πλέον τον Αλέξη Τσίπρα δεν έχουν μόνο αναφορές στα κόμματα της παραδοσιακής Αριστεράς. Αντίθετα, θυμούνται πολύ καθαρά το «βρώμικο ’89» από την πλευρά του διωκόμενου. Και θυμούνται εξίσου πως η επιλογή να μπει ο Παπανδρέου στο κάδρο των ποινικών ευθυνών ήταν αυτή που κράτησε ζωντανό το ΠΑΣΟΚ σε μια πολύ δύσκολη περίοδο. Ο Τσίπρας, λοιπόν, προσφέρθηκε να γίνει Παπανδρέου – δεν είναι η πρώτη φορά, ούτε βέβαια η τελευταία. Είναι μια απόφαση που δεν είναι χτισμένη στις αναμνήσεις του δικού του κόμματος, είναι όμως αρκετά αποτελεσματική για εκείνους που το τελευταίο διάστημα απαρτίζουν τον στενό πυρήνα της ηγεσίας. Για τους αριστερούς συντρόφους, βέβαια, η αναφορά ανέσυρε αναμνήσεις που πληγώνουν. Γι’ αυτό, άλλωστε, προκάλεσε θυμό.

Ο ΣΥΡΙΖΑ πριν από την επέλαση των πασοκογενών φιλοξενούσε κατά κύριο λόγο στελέχη του ΣΥΝ που το 1989 βρέθηκαν να συγκυβερνούν με τη ΝΔ του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Ή και όχι: πολιτικοί όπως ο Νίκος Φίλης και ο Νίκος Βούτσης συμμετείχαν τότε στο ΚΚΕ εσωτερικού-Ανανεωτική Αριστερά υπό τον Γιάννη Μπανιά και δεν είχαν αναμειχθεί στην κυβέρνηση Τζαννετάκη ούτε στη διαδικασία παραπομπής. Αλλοι πάλι, όπως ο Φώτης Κουβέλης, ήταν παρόντες στο διαρκές συνέδριο της ΕΑΡ, υπό τον Λεωνίδα Κύρκο, και θυμούνται πολύ καλά την ανάταση του χεριού με την οποία αποφάσισαν τη συμμετοχή τους στην κυβέρνηση, που ουσιαστικά άνοιγε τον δρόμο στο Ειδικό Δικαστήριο – μόνο ο Γιάννης Ρέγγας και ο Αντώνης Μπριλλάκης είχαν διαφωνήσει τότε. Περιέργως, στα λεγόμενα Τσίπρα αντέδρασαν οι πρώτοι, όχι οι δεύτεροι. Η Αριστερά, βέβαια, έχει κάνει την αυτοκριτική της για τα πεπραγμένα του ’89: τόσο ο Κύρκος, που μίλησε για το λάθος της παραπομπής του Παπανδρέου, όσο και η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ. Οι παραδοσιακοί υποστηρικτές της, όμως, όποια στάση κι αν κράτησαν τότε, δεν θα μπορούσαν να μιλήσουν ποτέ για «βρώμικο ’89». Για εκείνους ο χειρισμός του σκανδάλου Κοσκωτά ήταν ένα μάθημα: οι μεγάλες υπερβάσεις έχουν κόστος και η στοχοποίηση των πολιτικών αντιπάλων μπορεί να γυρίσει μπούμερανγκ. Το μάθημα επαναλήφθηκε με το σκάνδαλο Novartis, αυτή τη φορά από την ανάποδη.

Δεν θα μπορούσαν να μιλήσουν για «βρώμικο ’89», ακόμα κι όταν το περιβάλλον προσφέρεται. Ενα κομμάτι της ανανεωτικής Αριστεράς βρίσκεται σήμερα στο Κίνημα Αλλαγής. Στην τελευταία συνεδρίαση του Πολιτικού Συμβουλίου, παρότι η λέξη «βρώμικο» ακούστηκε, τόσο ο Θόδωρος Μαργαρίτης όσο και ο Γιώργος Μπουλμπασάκος, που πήραν τον λόγο, διαχώρισαν τη θέση τους και δεν υιοθέτησαν τον χαρακτηρισμό. Και τα κεντροαριστερά στελέχη που βρίσκονταν στην αίθουσα, τα περισσότερα εκ των οποίων προέρχονται από το ΠΑΣΟΚ, δεν αντέδρασαν. Στην πραγματικότητα, αυτό που έχει αφήσει σε αυτούς το 1989 και τα όσα συνέβησαν τότε είναι η ανάμνηση μιας μεγάλης επίθεσης, αλλά και η προσπάθεια «να κρατηθεί όρθια η παράταξη».

Για τα παλιά στελέχη του ΠΑΣΟΚ, αυτά που έζησαν από πρώτο χέρι τα γεγονότα, όσα συνέβησαν τότε ήταν σκληρότερα ακόμα και από όσα έγιναν την πρώτη περίοδο του μνημονίου, που οδήγησαν στη σταδιακή απαξίωση του κόμματος. Περιγράφοντας την εποχή, μιλούν για πλατείες με πανό «έξω οι κλέφτες», για ανύπαρκτες τοπικές οργανώσεις, για diy προσπάθειες οι κομματικές δομές να στηθούν από την αρχή -εγκαταλελειμμένα σινεμά έγιναν εκλογικά κέντρα και οι επισκέψεις στην περιφέρεια έγιναν χωριό-χωριό έως ότου συγκροτηθούν εκ νέου οι πυρήνες. Τα υπόλοιπα έμειναν στην ιστορία. Το 1989 έμαθε στους πασόκους το ίδιο μάθημα που επιχειρεί να αξιοποιήσει ο Τσίπρας: αν ο ηγέτης παραπεμφθεί, αυτός θα κερδίσει το παιχνίδι. Σε καμία άλλη περίπτωση δεν θα κατάφερνε το ΠΑΣΟΚ, σε τέτοιο κλίμα, να ανεβάσει ξανά τα ποσοστά του. Σε καμία άλλη περίπτωση, ο Ανδρέας δεν θα συνέχιζε ακλόνητος στην προεδρία του κόμματος μέχρι το 1996. Με αυτή την εμπειρία, στο Κίνημα Αλλαγής είναι εξαιρετικά προσεκτικοί. Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ μπαίνει στο κάδρο των πολιτικών ευθυνών μόνο ως φιγούρα που, είτε γνωρίζοντας είτε όχι, επέτρεψε να ανοίξουν «μαγαζιά» την περίοδο της διακυβέρνησής του.

Για τη ΝΔ τι είναι το ’89; Το επώνυμο του σημερινού πρωθυπουργού διευκολύνει τις συγκρίσεις που θέλει να χρησιμοποιήσει επικοινωνιακά ο ΣΥΡΙΖΑ. Ομως στην πραγματικότητα αυτή ακριβώς η συγγένεια ανάμεσα στον τότε πρόεδρο της ΝΔ και τον σημερινό τελειώνει με συνοπτικές διαδικασίες τα όποια σενάρια για επανάληψη του ’89. Ούτε ως τραγωδία ούτε καν ως φάρσα: η υπόθεση ενός σκανδάλου απαιτεί λεπτούς χειρισμούς, ειδικά όταν υπάρχουν ενδείξεις για ανάμειξη πολιτικών προσώπων. Ισως γι’ αυτό το κύριο βάρος της επίθεσης έχει αναλάβει ο κομματικός μηχανισμός, και όχι ο κυβερνητικός. Αντίθετα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης προτιμάει να επικεντρώνεται σε άλλα ζητήματα, αυτά που στο Μέγαρο Μαξίμου θεωρούν πως ενδιαφέρουν περισσότερο τους πολίτες. Γίνεται προσπάθεια η πίεση προς την Κουμουνδούρου να είναι, πρώτα απ’ όλα, θεσμική.

Οποιον κι αν ρωτήσει κανείς, έχει μια διαφορετική εκδοχή να διηγηθεί για το 1989. Σε τέτοιον βαθμό που ακόμα και εντός του ίδιου κόμματος υπάρχουν σήμερα σύντροφοι και συνάδελφοι που τότε βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα.  Σε ένα πράγμα, όμως, συμφωνούν οι περισσότεροι: το ’89 ήταν σημείο των καιρών του. Τα γουνάκια δεν είναι πια της μόδας και τα σκάνδαλα δεν μοιάζουν πάντα το ένα με το άλλο. Τα φαντάσματα δεν βγαίνουν από τα χρονοντούλαπα κατά το δοκούν – και αν τα ενοχλήσεις πολύ, μπορεί τελικά να στραφούν εναντίον σου.