Ταυτότητα και δημοκρατία

Πολύ φοβάμαι ότι η συλλογική δράση της εποχής μας συγκλίνει όλο και περισσότερο στην υπεράσπιση των ταυτοτήτων. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα θεωρεί την κατεύθυνση αυτή πολιτικά ελλιπή, αποσπασματική, πατερναλιστική και, στον βαθμό που επιδιώκουν μια απευθείας «χαρισματική» σύνδεση με τον «λαό» λαϊκιστική, η δημοκρατία δεν χρειάζεται κατακερματισμό σε επιμέρους ταυτότητες αλλά απαιτεί διεκδικήσεις για λογαριασμό του homo universalis («Επαναστάσεις αξιοπρέπειας», ΤΑ ΝΕΑ, 3/6/2020). Ο περισσότερο σύνθετος και αναλυτικός φιλελεύθερος στοχαστής Μαρκ Λίλα («Κάποτε φιλελεύθερος και πάλι φιλελεύθερος», Επίκεντρο 2018) υποστηρίζει ότι «ο φιλελευθερισμός των ταυτοτήτων εξόρισε τη λέξη “εμείς” από τον αξιοσέβαστο πολιτικό λόγο». Αλλά χωρίς το «εμείς», δεν υπάρχει μακροπρόθεσμα μέλλον για τον φιλελευθερισμό.

Υπό το πρίσμα της ανάγνωσης των δυο προαναφερθέντων διανοητών διάβασα χθες τη συνέντευξη του επικεφαλής στο οικονομικό γραφείο του Πρωθυπουργού, Αλέξη Πατέλη. Τον γνώριζα ως σημαντικό οικονομολόγο, με διδακτορικό από το Πρίνστον, ήξερα τα ακαδημαϊκά του προσόντα και δεν ήξερα τη σεξουαλική ταυτότητα ούτε ότι είναι παντρεμένος με άντρα. Και για να είμαι ειλικρινής, δεν έγινα σοφότερος τώρα που την έμαθα.

Κατανοώ την ανάγκη της κατάθεσης σεξουαλικής ταυτότητας από έναν θιασώτη του φιλελευθερισμού και της ελεύθερης αγοράς: η ελευθερία πρέπει να εκτείνεται σε ευρύ φάσμα επιλογών και η ελληνική κοινωνία σε θέματα δικαιωμάτων είναι επιφυλακτική, λόγω εγγενούς συντηρητισμού που συνδέεται με την άγνοια. Η δήλωση Πατέλη μπορεί να έχει μια πολιτική σκοπιμότητα. Οσο κυβερνά η ΝΔ έχει αποφύγει να ανακινήσει εκκρεμότητες σε θέματα δικαιωμάτων – κι ο συνεργάτης του Πρωθυπουργού πιθανόν κάνοντας λόγο για μια κοινωνία που συντηρεί αναχρονισμούς και απαράδεκτες προκαταλήψεις, στέλνει μήνυμα στο κόμμα προκειμένου να αλλάξει.

Αλλά τέτοιες αλλαγές προϋποθέτουν ιδεολογικές συζητήσεις. Ως σήμερα, απέναντι στις προκαταλήψεις και στη διαφορά αντιπροτείνεται ο κατακερματισμός της ταυτοτικής διεκδίκησης. Στο παρελθόν, είχε δεξιά χαρακτηριστικά – η διεκδίκηση της αναγραφής της θρησκείας στην ταυτότητα από τον μακαρίτη Χριστόδουλο εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. Σήμερα, διεκδικούνται κυρίως προοδευτικές ταυτότητες.

Ο ΣΥΡΙΖΑ, παρότι η κυβερνητική θητεία του ήταν συνυφασμένη με την ομοφοβία και τη χυδαιότητα του Πάνου Καμμένου («στα τέσσερα εσείς, στα τέσσερα»), υπήρξε τολμηρότερος σε θέματα άρσης προκαταλήψεων και θεσμοποίησης δικαιωμάτων μειονοτικών ομάδων. Αλλά η προσέγγισή του σε θέματα ταυτότητας είναι ανάλογη του τρόπου με τον οποίο αναδεικνύονται σχετικά θέματα από τα ριζοσπαστικά κινήματα. Το κοινωνικό σώμα κατακερματίζεται ώστε να επιλεγεί ένα κομμάτι, οι επιδιώξεις του οποίου ταιριάζουν τη στιγμή εκείνη με τις βλέψεις των ριζοσπαστικών κινημάτων. Για τον ΣΥΡΙΖΑ, οι διεκδικήσεις έχουν ταυτότητα: τα δικαιώματα των νέων, των καλλιτεχνών, των μαύρων, των μεταναστών, των αλλόθρησκων, των γυναικών, των ΛΟΑΤΚΙ. Η επίκληση συλλογικών ταυτοτήτων προδίδει χαρακτηριστικά κατακερματισμού στις κοινωνίες.

Ο Λίλα επιμένει να αναφέρεται στο «εμείς», που υπερβαίνει αυτό τον κατακερματισμό. «Ιστορικά», γράφει, «οι φιλελεύθεροι ζητούσαν από εμάς να διασφαλίσουμε τα ίσα δικαιώματα, ήθελαν εμείς να αισθανόμαστε αλληλεγγύη για τους κακότυχους και να τους βοηθάμε». Που σημαίνει ότι η διεκδίκηση από την κοινωνία της άρσης των προκαταλήψεων, της κατάλυσης των διακρίσεων είναι απαραίτητη συνθήκη εξέλιξης και κοινωνικού εκσυγχρονισμού.

Υπό τον όρο ότι η διεκδίκηση αυτή γίνεται από πολίτες που επιδιώκοντας τη χειραφέτηση δεν διεκδικούν την ταυτοτική διάκριση. Αντίθετα, χρησιμοποιούν μια πολιτική γλώσσα προκειμένου να διεκδικήσουν αλληλεγγύη που υπερβαίνει τους δεσμούς της όποιας ταυτότητας, ισονομία, ισοπολιτεία. Το δικαίωμα στη διαφορά αποκτά νόημα μόνο στο δημοκρατικό πλαίσιο.