Από πάνω προς τα κάτω

Δεν συμβαίνει μόνον στην Ελλάδα, ούτε προέρχεται από αυτήν. Στα μέρη μας, ωστόσο, η αντίληψη ότι οι μεταρρυθμίσεις συνδέονται με ένα μοντέλο άκρατου οικονομικού φιλελευθερισμού έγινε περίπου κοινός τόπος, βοηθούσης και της σκληρής μνημονιακής δεκαετίας. Οι μεταρρυθμίσεις συνδέθηκαν σχεδόν αποκλειστικά με τη μεταφορά κρατικών λειτουργιών στην ιδιωτική πρωτοβουλία, ένα εκτεταμένο σχέδιο ιδιωτικοποιήσεων και, εν τέλει, τη συρρίκνωση της κρατικής δράσης. Η ελεύθερη αγορά έχει το φάρμακο για κάθε ασθένεια και, ακόμη περισσότερο, το δικαίωμα της αυτορρύθμισης. Η συνταγή συμπληρώθηκε ακόμη και με ωμές παρεμβάσεις στα εργασιακά δικαιώματα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια μεταστροφή από το μοντέλο του κοινωνικού κράτους που επικράτησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με οδηγό τον κεϊνσιανισμό και το αμερικανικό new deal του Μεσοπολέμου, το οποίο μπήκε σε τροχιά έντονης αμφισβήτησης τη δεκαετία του 1980 με τον ριγκανισμό και τον θατσερισμό και ανατράπηκε ουσιαστικά τις μετέπειτα δεκαετίες  της παγκοσμιοποίησης. Στα χρόνια της λιτότητας ήταν η συνταγή που ακολούθησε και η ΕΕ, με την Ελλάδα να μπαίνει εν πολλοίς σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα. Κάπως έτσι, η ελληνική κοινωνία απέναντι σε εξαγγελίες για μεταρρυθμίσεις παθαίνει αναφυλαξία, περιμένοντας τα χειρότερα. Μέχρι που εμφανίστηκαν ο κορωνοϊός και η πανδημία.

Προφανώς και οι μεταρρυθμίσεις δεν μπορούν να συνδέονται αποκλειστικά με τον περιορισμό του κράτους. Τα παραδείγματα που το δείχνουν είναι αμέτρητα και διαχρονικά. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες μορφώθηκαν μέσα από τη δωρεάν Παιδεία και όχι από κάποιο ιδιωτικό σχέδιο. Στα πλέον πρόσφατα, το Obamacare αποτελεί για τα αμερικανικά δεδομένα μια τεράστια μεταρρύθμιση, ενώ η Λουφτχάνσα δεν μπορεί να βρει σχέδιο διάσωσης χωρίς κρατική στήριξη. Η λογική δε ότι ένα εμβόλιο για τον Covid-19 είναι ανήθικο και εγκληματικό να αποτελέσει προϊόν εμπορικού ανταγωνισμού αρχίζει να κυριαρχεί. Στις μέρες της παγκόσμιας καραντίνας η συζήτηση για όλα έχει ξεκινήσει από την αρχή.

Πρόκειται για συζήτηση – με τα συνακόλουθα διλήμματα για ένα νέο σχέδιο δράσης – που έχει ξεκινήσει και στο Μέγαρο Μαξίμου. Πολύ περισσότερο όταν αυτό το σχέδιο έχει να κάνει με τη διαχείριση 32 δισ. ευρώ στα οποία θα προστεθούν άλλα 28 δισ. ευρώ μέσα από τα κλασικά κοινοτικά προγράμματα. Ενα – προσδοκώμενο – ταμείο σχεδόν 60 δισ. ευρώ μπορεί όντως να αλλάξει την κατεύθυνση και την πορεία της χώρας για τις επόμενες δεκαετίες και γενιές. Και αναγκαστικά θα συνδυαστεί με μεταρρυθμίσεις. Αλλά ποιες μεταρρυθμίσεις;

Εναν χρόνο νωρίτερα τα πράγματα ίσως ήταν διαφορετικά – και το ταμείο, άλλωστε, μικρότερο. Αλλά στο κυβερνητικό επιτελείο φαίνεται ότι έχουν καταλήξει πως το μείγμα των αποφάσεων πρέπει πλέον να είναι διαφορετικό. Η συνταγή για «λιγότερο κράτος» παραχωρεί τη θέση της στο «έξυπνο κράτος», ενώ ο φιλελευθερισμός επιχειρείται να μπολιαστεί και με φύτρες κοινωνικού κράτους. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν ανέτρεξε τυχαία στις θεωρίες αναδιανομής τον Τζον  Μέιναρντ Κέινς – τα βάρη θα αναληφθούν από όλους ακριβοδίκαια, όχι μόνον για λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά επειδή η αποτελεσματικότητα του σχεδίου μετάβασης θα αμφισβητηθεί εν τη γενέσει του.

Στη γενέθλια επέτειο για τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησης, συνεπώς, θα γίνει σαφές ότι το «επιτελικό κράτος» που συντονίζει ο Γιώργος Γεραπετρίτης θα έχει τον πρώτο λόγο και στην επόμενη μέρα. Το τελετουργικό της εκδήλωσης, ούτε καν οι άξονες της επιτροπής Πισσαρίδη, δεν θα σκεπάσουν το κυρίαρχο μήνυμα. Ισως έχει τη σημασία του ότι ο συνταγματολόγος Γεραπετρίτης έχει μελετήσει τον Κέινς πριν εγκατασταθεί στο Μαξίμου. Οπως στην πρώτη φάση του κυβερνητικού έργου και, πρωτίστως, στην περίοδο της πανδημίας, οι αποφάσεις θα κινηθούν «από πάνω προς τα κάτω» – και οι πολιτικές θα οριστικοποιούνται στη βάση δεδομένων. Πρακτικά αυτό συνεπάγεται ότι το κυβερνητικό κέντρο θα κρίνει τις προτεραιότητες και θα ελέγχει πλέον την κατανομή των κονδυλίων και όχι τα υπουργεία. Συνεπάγεται, επίσης, ότι η συζήτηση για κάλπες, με διακύβευμα τον διαχειριστή του μεγάλου Κοινοτικού Ταμείου Ανάκαμψης, έχει υποχωρήσει, εάν δεν έχει εξαερωθεί. Η νέα αρχιτεκτονική  προϋποθέτει ότι έως τις αρχές του φθινοπώρου θα κληθεί και ένα νέο κυβερνητικό σχήμα να την υπηρετήσει.