Για τον «Λαβύρινθο της μοναξιάς»

Πριν από το νέο έτος γύρισα από ταξίδι στο Μεξικό. Ηταν η πρώτη μου γνωριμία με αυτή την ασυνήθιστη χώρα της Λατινικής Αμερικής. Ασυνήθιστη γιατί κατάφερε να ενσωματώσει την ισπανική παράδοση με το δικό της ειδωλολατρικό ινδιάνικο παρελθόν. Κατάφερε ακόμα τη βιολογική ανάμειξη λευκών και ερυθροδέρμων χωρίς τις φυλετικές διακρίσεις που μαστίζουν την ιστορία των ΗΠΑ. Σωστό είναι να πούμε ότι στην τηλεόραση επιλέγονται οι όμορφες Μεξικάνες με τα δυτικά χαρακτηριστικά και στις ευνοημένες γειτονιές του Mexico City κατοικούν αυτοί που μοιάζουν περισσότερο με την ισπανική ιθύνουσα τάξη. Ομως ο μεγαλύτερος πολιτικός μεταρρυθμιστής, Benito Juarez, ήταν Ινδιάνος.

Διάβασα πρόσφατα από τον λαμπρό μεξικάνο λογοτέχνη, Οκτάβιο Παζ που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας το 1970, τον «Λαβύρινθο της μοναξιάς» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 1995, μτφ. Ντιάνα Μπόμπολου). Είναι μια συλλογή δοκιμίων για τον χαρακτήρα της πατρίδας του κυρίως, με την πιο διαφωτιστική σύγκριση των δύο γειτονικών χωρών Μεξικού και ΗΠΑ. Είναι πράγματι δύο ακραία διαφορετικές χώρες. Το Μεξικό παρακολουθεί τον πολιτισμό της καθολικής αντιμεταρρύθμισης, οι ΗΠΑ είναι γέννημα της προτεσταντικής κοσμοθεωρίας και του διαφωτισμού. Η Παναγιά της Γουαδελούπης είναι η μάνα των Ινδιάνων που έγιναν χριστιανοί χάρη στον επιβεβλημένο προσηλυτισμό των Ισπανών. Στις ΗΠΑ αντίθετα η Παναγία απουσιάζει και οι γηγενείς εκδιώχθηκαν και εξολοθρεύθηκαν από την κοινωνία των λευκών εποίκων. Η μοίρα των εισακτέων από την Αφρική μαύρων άλλαξε μερικώς, χάρη στον αμερικανικό εμφύλιο που κύριο σκοπό είχε τη διατήρηση της ακεραιότητας του αμερικανικού κράτους. Οι κατοπινές ταλαιπωρίες των μαύρων δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό των ΗΠΑ ως φυλετικού κράτους. Κάτι ανάλογο δεν είναι τουλάχιστον ορατό στο Μεξικό. Το προπατορικό αμάρτημα στη νοοτροπία των πιστών στις ΗΠΑ ταυτίζει την αρνητική μοίρα του ανθρώπου με τους πειρασμούς που προέρχονται από την ίδια τη φύση.  Για τον καλό προτεστάντη ο οποίος επικοινωνεί χωρίς μεσολαβητές με τον Θεό η φύση είναι επικίνδυνος πειρασμός. Οι Μεξικάνοι παντρεύουν με επιτυχία τη χριστιανική προσδοκία της ανάστασης των νεκρών με την προηγούμενη παγανιστική λατρεία των νεκρών. Για τους Αμερικανούς ο θάνατος είναι έννοια εξορισμένη από την καθημερινή υλιστική τους ύπαρξη και ασφαλώς η μεξικάνικη φιέστα της ημέρας των νεκρών με τις χιλιάδες νεκροκεφαλές, είναι αδιανόητη για τους φοβικούς Αμερικανούς.

Ολόκληρος ο αμερικανικός πολιτισμός είναι προσανατολισμένος στο μέλλον το οποίο χτίζεται συστηματικά με σκληρή εργασία. Οι Μεξικάνοι εργάζονται για το παρόν και είναι προσηλωμένοι στο παρελθόν τους. Ο πλούτος νοείται ως μέσο ευτυχίας στο παρόν, όχι στον βωμό της μελλοντικής επιτυχίας. Εχουμε συνεπώς δύο χώρες που προέρχονται από δύο αντίπαλες πολιτισμικά στιγμές της ευρωπαϊκής ιστορίας. Τον χριστιανικό μεσαίωνα με τη λατρεία του γυναικείου προτύπου της Παναγίας (μητέρα, αγάπη, παρηγοριά). Την προτεσταντική λιτότητα και χειραφέτηση του ατόμου στη σχέση του με το θείο αλλά και τον επερχόμενο διαφωτισμό. Ετσι ο Παζ μας θυμίζει την απέραντη γοητεία της ποικιλότητάς μας.

Ο Θάνος Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής, αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ