Ανάμεσα στη συνωμοσιολογία και την πραγματικότητα

Οταν η δημόσια συζήτηση για τη διαχείριση της πανδημίας μπαίνει στα χωράφια των νέων τεχνολογιών, είναι καμιά φορά δύσκολο να μπει μια καθαρή κόκκινη γραμμή ανάμεσα στη συνωμοσιολογία και τους λογικούς προβληματισμούς που τίθενται για τα όρια της χρήσης κάποιων εφαρμογών της. Από τη μια βλέπουμε ήδη να διαμορφώνεται σε μια μερίδα πολιτών η άποψη ότι η πανδημία θα χρησιμοποιηθεί για να τους κάνει «πειραματόζωα» σε δυνητικά επικίνδυνα φάρμακα και τεχνολογίες, όπως τα περίφημα «τσιπάκια» – μια λέξη που υπάρχει στο συνωμοσιολογικό λανγκάζ εδώ και τρεις δεκαετίες περίπου, συνδεδεμένη με προφητείες θρησκευτικών κειμένων, κάτι που θα θυμάστε όσοι είχατε την ατυχία να έχετε ζήσει την εποχή που βλέπαμε στην τηλεόραση τα βιντεοκλίπ των Παπαροκάδων. Είναι εύκολο να κοροϊδεύει κανείς αυτές τις συνωμοσιολογικές ανησυχίες, αυτό όμως δεν τις κάνει λιγότερο επικίνδυνες ή λιγότερο ελκυστικές. Πόσω μάλλον που οι άνθρωποι είναι πιο πολύπλοκοι από τις ασπρόμαυρες κατατάξεις και πολλές φορές οι συνωμοσιολογικές φοβίες τους είναι ανακατεμένες με λογικές ή λογικοφανείς ανησυχίες και εμπειρικά επιχειρήματα.

Από την άλλη, η χρήση εφαρμογών καταγραφής κι εντοπισμού των κρουσμάτων του COVID-19, για την ιχνηλάτηση ή την προειδοποίηση του κοινού, έχει ανοίξει διεθνώς μια πολύ σημαντική συζήτηση για τα όρια ανάμεσα στην προστασία της δημόσιας υγείας και την προστασία των προσωπικών δεδομένων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η απάντηση, άλλωστε, ότι οι εφαρμογές αυτές θα χρησιμοποιούνται με τη συναίνεση των χρηστών είναι απολύτως ανεπαρκής, καθώς ο συναινών πολίτης πρέπει, για να κρίνει την αναλογικότητα του μέτρου, να αξιολογήσει την επιστημονική αναγκαιότητά του, κάθε πιθανή χρήση και τους κινδύνους κατάχρησης των δεδομένων που θα συλλέγονται – για να αναφέρουμε ένα απλό παράδειγμα, σοβαροί διεθνείς οργανισμοί και ειδικοί διατυπώνουν προβληματισμούς για τις καταγεγραμμένες συμπεριφορές χωρών όπως η Ρωσία και η Κίνα.

Μπορεί σε μια περίοδο πανδημίας οι ανησυχίες αυτές να απορρίπτονται εύκολα από τους οπαδούς του «σκοπού που αγιάζει τα μέσα» και του «η διαδικασία δεν είναι ουσία». Αυτές οι δυο προσεγγίσεις όμως ακουμπούν, από την αντίστροφη πλευρά, πάνω στα ίδια αντανακλαστικά που ακουμπούν και οι συνωμοσιολόγοι. Είναι οι λεπτοί χειρισμοί της τήρησης της αναλογικότητας που προστατεύουν τη δημοκρατία κάθε φορά, ακόμη και σε καταστάσεις λελογισμένων παραχωρήσεων των ελευθεριών μας.