Είναι τέχνη {LF}τα βιντεογκέιμ;

Είναι τα βιντεοπαιχνίδια έργα τέχνης; Σε μια πρώτη ανάγνωση των περισσότερων τεχνοκριτικών, μάλλον όχι. Δεν διαθέτουν άλλωστε τα τυπικά χαρακτηριστικά των δημιουργιών που κρεμάμε στους τοίχους των μουσείων, απολαμβάνουμε επί σκηνής ή οθόνης. Η απάντηση αυτή όμως μπορεί να είναι λάθος σε νομικό επίπεδο. Τουλάχιστον σύμφωνα με πρόσφατη απόφαση δικαστηρίου στη Νέα Υόρκη. Αφορμή για τον χαρακτηρισμό των βιντεοπαιχνιδιών ως έργων τέχνης αποτέλεσε μια δικαστική διαμάχη ύστερα από μήνυση που υπέβαλε το 2017 η στρατιωτική αυτοκινητοβιομηχανία ΑΜ General εναντίον της εταιρείας Activision που αναπτύσσει το δημοφιλές παιχνίδι «Call of duty».

Η AM General αντέδρασε στη ρεαλιστική απεικόνιση του οχήματος Humvee καταλήγοντας να διεκδικήσει την απόσυρσή του δικαστικά. Οι νομικοί εκπρόσωποι στο υπόμνημά τους αναγνώρισαν πως υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να είναι επικίνδυνο να προσπαθείς να ελέγξεις τη δημιουργική διαδικασία εξαιτίας μιας μάρκας. Ισχυρίστηκαν, ωστόσο, ότι η περίπτωση του τζιπ Humvee ήταν διαφορετική αφού το όχημα κατασκευάστηκε με χρήματα των αμερικανών φορολογουμένων και χρησιμοποιείται σε όλα τα πολεμικά μέτωπα της χώρας τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Από την πλευρά της Activision, οι δικηγόροι χαρακτήρισαν το Humvee «πολιτιστικής και ιστορικής σημασίας» και υπογράμμισαν πως αν επικρατήσει η έννοια του σήματος κατατεθέντος έναντι της ρεαλιστικής ψυχαγωγίας, τότε η AM General θα έχει δικαιώματα «σε κάθε καλλιτεχνική αποτύπωση της αμερικανικής στρατιωτικής ιστορίας τον 21ο αιώνα».

Το αίτημα της απόσυρσης από το «Call of duty» έπεσε βέβαια στο κενό. Σύμφωνα με την απόφαση του δικαστή Τζορτζ Ντάνιελς, ήταν «μεταφυσικώς αδύνατο για την Activision να παράγει βιντεοπαιχνίδια χωρίς την παρουσία των Humvees». Η αιτία αυτής της αδυναμίας βρίσκεται ακριβώς στην αύξηση του βαθμού αληθοφάνειας του παιχνιδιού και υπηρετεί έναν σκοπό ανώτερο από την εμπορική εκμετάλλευση του συγκεκριμένου αυτοκινήτου. «Αν ο ρεαλισμός είναι ένας καλλιτεχνικός σκοπός, τότε η παρουσία οχημάτων που χρησιμοποιούνται από αληθινούς στρατούς σε σύγχρονα βιντεοπαιχνίδια πολέμου, χωρίς αμφιβολία προάγει αυτόν τον σκοπό», ανέφερε ο δικαστικός στο σκεπτικό του. Μάλιστα, ο ίδιος χαρακτήρισε το «Call of duty» έργο τέχνης που χρήζει προστασίας, σύμφωνα με τις διατάξεις της πρώτης τροπολογίας του αμερικανικού Συντάγματος για την ελευθερία της έκφρασης.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ – ΤΕΧΝΗ.Τώρα όμως που υπάρχει δικαστικό προηγούμενο τουλάχιστον στις ΗΠΑ, οφείλουμε να εξετάσουμε πόσο σημαντική είναι η αποστολή των βιντεογκέιμ, σημειώνει ο Γουίλ Γουάιλς στο περιοδικό «Apollo». «Από οικονομικής πλευράς, είναι, και μάλιστα πολύ. Γιατί οι σχεδιαστές τους ξοδεύουν πακτωλό χρημάτων ώστε να αναπτύξουν επαρκώς όλες τις πλευρές τους για να μοιάζουν όσο το δυνατόν πιο πολύ στην πραγματική ζωή». Πρόσωπα, όπλα, οχήματα, νερό, φωτιά, διάλογοι κι όποια άλλη μικρή λεπτομέρεια μπορεί να κάνει απευθείας σύνδεση στο μυαλό του παίκτη με τη ζωή έξω από την οθόνη, αξίζει να διερευνηθεί εις βάθος. Ο ρεαλισμός ενθουσιάζει πάντα τους παίκτες και δεν είναι τυχαίο πως τα παιχνίδια με τις περισσότερες πωλήσεις έχουν γερή δόση απ’ αυτόν στη σύστασή τους. «Αν εξετάσουμε τη φύση του “Call of duty”, κάθε άλλο παρά καλλιτεχνική είναι. Πρόκειται για ένα παιχνίδι πολύ δημοφιλές στις τάξεις των gamers, μα συνάμα και εξαιρετικά βίαιο (εκτοξεύει την αδρεναλίνη των παικτών του στα ύψη σκοτώνοντας αντιπάλους τους)». Η αλήθεια είναι ότι στοίχισε πολλά εκατομμύρια για να αναπτυχθεί γιατί επιστρατεύει την τελευταία τεχνολογία και μένει μόνο στην επιφάνεια των πολεμικών μετώπων. Mε άλλα λόγια, είναι αντίθετο ως προς τη συνολική θεώρηση του παιχνιδιού ως ενός φορέα καθολικής, σφαιρικής κι επιτυχημένης ψυχαγωγίας. Οπως όμως επισημαίνει η Μαρί Φούλστον, επιμελήτρια της έκθεσης «Videogames» που παρουσιάστηκε την περσινή χρονιά στο Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου του Λονδίνου, στην «Art Newspaper», ακόμα κι αυτή η αντίθεση είναι που κάνει την απόφαση του δικαστηρίου της Νέας Υόρκης σημαντική. Γιατί προκειμένου να προστατευτούν τα πιο μικρά παιχνίδια με τη μεγαλύτερη σύνδεση στο καλλιτεχνικό πνεύμα, έπρεπε να έρθει μια μεγάλη νίκη από ένα δυνατό brand όπως είναι το «Call of duty».

Ναι, σίγουρα υπάρχουν άλλα παιχνίδια που έχουν περισσότερες καλλιτεχνικές αναφορές. Για παράδειγμα, το «No man’s sky» που κυκλοφόρησε το 2016 εξερευνά το Διάστημα πιο αφηρημένα και με σαφή καλλιτεχνική διάθεση. Ή το «Sable», το οποίο θα κυκλοφορήσει μέσα στη χρονιά και παρουσιάζει ένα περιβάλλον επιστημονικής φαντασίας, με έμπνευση από τις δημιουργίες του γάλλου σκιτσογράφου Ζαν Ζιρού. Ακόμα και το «Monument valley» του 2012 αντιμετωπίζει τους λαβυρίνθους που βάζει τους παίκτες του να προχωρούν σαν ένα έργο του εικαστικού Μαουρίτς Εσερ, ένα μείγμα δηλαδή ονείρου, τέχνης και παιχνιδιού. Οποιο κι αν είναι τελικά το περιεχόμενο όλων αυτών των παιχνιδιών, δεν παύουν να είναι αληθινές εκφράσεις καλλιτεχνικής ελευθερίας. Και η καλλιτεχνική ελευθερία χρειάζεται τη νομική της κατοχύρωση. Ολοι οι παραγωγοί παιχνιδιών σήμερα μπορούν να θεωρούνται λίγο περισσότερο προστατευμένοι κατά την ανάπτυξη των «έργων τέχνης» τους, κι άρα οφείλουν ένα «ευχαριστώ» πλέον στο «Call of duty».